In touch with Diverse Iranian Community

زن ایرانی، سر در گم در میان تعلیمات تربیتی

Dr.-Karachi زن ایرانی، سر در گم در میان تعلیمات تربیتی

مدرسه فمینیستی : دکتر روح ‌انگیز کراچی، شاعر، دکترای زبان و ادبیات فارسی، پژوهشگر حوزه ادبیات و تاریخ ادبیات زنان است. از وی تاکنون صدها مقاله و ده ها کتاب منتشر شده که از جمله می توان به برخی از این آثار اشاره کرد: «اندیشه‌نگاران زن در شعر مشروطه» (1374)، «کتابشناسی توصیفی پروین اعتصامی» (1376)، «فروغ: یاغی مغموم» (1376)، «با کابوس‌های زن» (1377)، «چشم‌های لوچ زمین» (1380)، «بانوی آخرین اندرز» (1381)، «بانوگشسب‌‌‌‌‌‌‌‌‌نامه» (1381)، «دیدارهای دور» (1381)، «پروین اعتصامی» (1383)، «فروغ فرخ‌‌‌‌‌‌زاد» (1383)؛ «عالم‌تاج قائم‌مقامی» (1383) و…  

 

در آذرماه امسال (1390) نیز اثر ارزشمندی از مهرانگیز کراچی توسط انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به چاپ رسیده به نام «هشت رساله در بیان احوال زنان: از 1000 تا 1313 هجری قمری» که همان‌طور از نامش پیداست این کتاب نیز به زندگی و احوال زنان می‌پردازد. نویسنده در این اثر از میان 62 نسخه خطی که در مورد زنان بوده، هشت رساله را انتخاب،  گردآوری و تصحیح کرده‌ است. این رساله‌ها به دوره صفویه تا اواسط دوره قاجاریه مربوط می‌شود و همه آنها به نوعی به ادبیات تعلیمی یا اخلاقی می‌پردازند. روح انگیز کراچی اخیرا کتاب دیگری با نام «فرهنگ واژه ‌نمای اشعار فروغ فرخ‌زاد» را به نگارش درآورده که در انتظار چاپ است

دکتر روح انگیز کراچی، یکی از سخنرانان سمینار دو روزۀ «زن در جهان اسلام»[1] بود که در 30 آذر و اول دیماه 1390 در تهران برگزار شد. متن تحریرشده سخنرانی ایشان را در ادامه می خوانید:

زن ایرانی ، سر در گم در میان تعلیمات تربیتی

برای شناخت ادبیات تعلیمی و نوع نگاه به زن در این نوع ادبیات  و در جامعه ایران ضروری است که به گذشته آن نگاهی بیندازیم.  پیشینه ادبیات تعلیمی در فرهنگ ایران به دوران پیش از اسلام می رسد. از دوران ساسانیان اندرزنامه ها و آثار مكتوبی به زبان پهلوی و بعضی به عربی ترجمه شده و بجامانده است. در دوران اسلامی هم تا اواخر دورۀ قاجاریه ادبیات تعلیمی – اخلاقی – اندرزی  علاقه مندان و مخاطبان بسیار داشت . در دوران انقلاب مشروطه به سبب دگرگونی های سیاسی – اجتماعی و تغییر نگرش ها و ارزشها ، ادبیات تعلیمی – ارشادی به یك باره سقوط كرد و جای خود را به ادبیات انتقادی – سیاسی داد . ادبیات تعلیمی – اخلاقی بیشتر خاص جامعه ای پدر سالار با ساختار فرهنگی استبدادی است كه نظام سلسله مراتبی حكمفرما است و شخص صاحب قدرت از موضع تسلط ، احكام تربیتی اخلاقی صادر می كند .به نوشته زنده یاد مختاری "زبان مستبد ، ریشه در فرهنگ استبدادی دارد . زبان پدر سالارانه نمی تواند امر و نهی نکند ، نمی تواند نترساند ، نمی تواند تهدید و تنبیه و تحقیر نکند ، تبشیر و انذار بخشی از ادبیات خطابی امروز ، روی دیگر سکۀ پند و اندرز اخلاقی در ادب کهن است" .در شاهنامۀ ابو منصوری آمده است که " مردم را همیشه مهتری باید ، زیرا که چیرگی مهتر بر کهتر در نهاد بشری است.

اما انسان خردگرای آگاه امروزی خود را نیازمند مهتری نمی داند كه او را نصیحت كند ، به همین سبب از مشروطه به بعد رفته رفته ادبیات تعلیمی از رونق افتاد. قابل ذكر است كه 4/3 ادبیات مكتوب فارسی با مفاهیم و بُن مایة اخلاقی ـ ارشادی و تعلیمی نوشته شده و شاید بتوان علت ماندگاری و كمیت فراوان آثار اخلاقی را در تغییر شكل‌ها و تغییر جهت‌های آن دانست. این نوع از ادبیات گاهی به صورت كلمات قصار، اندرز به فرزند ، به پادشاه به صورت مستقیم یا تمثیلی، گاهی به صورت حكایت و قصه، گاهی در میان اشعار، زمانی در سدة 10 قمری با فقه اسلامی در آمیخت و رنگ كاملاً مذهبی گرفت و در دورة قاجار عناصر سنتی خود را از دست داد و به تقلید از غرب، تعلیماتی مدرن را پیشنهاد كرد. امّا مهم‌ترین مشخصة اغلب كتابهای تعلیمی ـ تربیتی این است كه بخشی را به تربیت و معاشرت با زن یا صفات خوب و بد زن یا احكامی در آیین زن خواستن اختصاص داده‌اند و از این موضوع، قابل ذكرتر  1. نوع نگاه جنسیتی به زن است، همان نگاه بدبینانه‌ای كه از امام محمد غزالی شروع شده و تا هنوز در جامعه تداوم دارد.

دو نوع زبان تحكّمی و دستوری نیز در این نوع ادبیات نشان از تسلط قوی بر ضعیف دارد. در این فرصت اندك تأكید من به كتابهای تعلیمی است كه در دورۀ ناصرالدین شاه یعنی قرن 13 قمری نوشته شده و دستورات ضد و نقیضی صادر شده و زنِ ایرانی را در چنبره ای از احكام سنتی و مدرن گرفتار كرده است.

در پژوهشی كه دربارۀ زن در ادبیات تعلیمی داشتم، نُه نسخه را یافتم با عنوانهای متفاوت، مضمونی مشابه و نگارشی مختلف. این نسخه‌ها عبارت‌اند از سه نسخه با عنوان تأدیب النسوان، یك نسخه رساله‌ای در احوال و رفتار خواتین زنان و نسخه‌های دیگر با عنوان تأدیب النساء، آداب معاشرت زنان، سلوك و سیرت زن، نصایح مشفقانه و نسخۀ نویافته باكو كه ظاهراً ترجمه‌ای از كتابی فرانسوی است ولی همان تأدیب النسوان آشنای وطنی است.

این متن‌های تعلیمی ـ اندرزی با مضمونی جدید در آموزش آداب معاشرت به زنان حكم‌هایی غیرعملی صادر كرده‌اند نویسندگان این نوع تعالیم با دیدگاهی متناقض كه آمیزه‌ای از سنت و تجدد است از سویی سخت سنتی بودند و پندها یا احكام تحقیر كنندة تربیتی امام محمد غزالی را تكرار كرده اند و از سوی دیگر با گرایش به الگوهای جدید غربی خواهان تغییر ظاهری زن ایرانی بودند. بطور مثال در این رساله‌ها آمده است كه در «هر حال و احوال زن باید مطیع امر و نهی مرد باشد و فرمانبرداری مرد را واجب بداند و اگر مرد دستش گرفته به آتش اندازد، آتش را گلستان داند و تمرد و تخلف از فرمان مرد به یك نفس كشیدن جایز نداند

همین نویسنده در اواخر تأدیب النسوان می‌نویسد: «زن باید رفیق باشد و در هر كاری ماهر و استاد. ساعتی غافل و آرام نباشد. مرد را بی‌نیاز كند در خانه داری، در امر رختخواب جانانه باشد. در ادب و كلام دُردانه. در خدمت كنیز باشد. در طرب، مطرب باشد. در رقص، رقاص بخواند، بزند، بكوبد، بگرداند.»خواسته های مرد قجری ملغمه ای از نو وکهنه است . منطقی و غیر منطقی ، خردمندانه و بی خردانه است . افزون  بر سلیقه فردی ، روابط با اروپا  هم سلیقة مرد ایرانی را تغییر داده. نویسنده به زن توصیه كرده است سرخاب كمتر بمالد، صورت ولب و چشم و دماغ را رنگین و سرخ نكند. در تمام فرنگستان و اروپا سرخاب و سفیداب و بزك زیاد معمول نیست. ابداً وسمه نكشد. روغن به مویش نكشد. گیس كم پشت و دراز زیبایی ندارد. حنا به دستهایش نمالد. همیشه لباس پاكیزه بپوشد. به خودش عطر بزند. دائم مثل طاوس مست خود را آرایش داده باشد

نویسنده كه در ظاهر با اخلاقِ سنتی در چالش است و سعی در تغییر سنت‌ها و ارزش‌های جامعه در رابطه با زن دارد، در درون مردی است با ایده آل‌های سنتی كه با دستورها و خواسته‌هایش این تضاد را آشكار می‌كند. زن در این متن ها مایۀ التذاد و الفت است و نگاه نویسنده بیشتر بر محور این موضوع می‌چرخد كه در چه صورتی زن زیباتر و جذاب‌تر و قابل معاشرت‌تر شود. این آثار نوعی اندرزنامه جدید است كه موضوع آن با اندرزنامه‌های كهن فارسی و اندرزنامه‌های سنتی كه حجم وسیعی از ادبیات اخلاقی را شامل می‌شود،‌ تفاوت دارد. یكی از این تفاوتها تغییر مخاطب است، امّا نه مخاطب رویارو، این مخاطب سوم شخص  مونث غائب است و به عبارتی هنوز مخاطب مؤنث قابل رویارویی نیست اما در متون اندرزی پیشین، زنان چنان خفیف العقل یا همردیف حیوانات زبان بستته شمرده شده اند كه تربیت‌پذیر نبوده‌اند و اصولاً به مردان آموزش داده می‌شد كه چگونه با این طبقه كم عقل كورذهن رفتار كنند. با وجود این تعالیم متحجرانه و نگاه ضد انسانی به زن، در این متون زن قابل تربیت تشخیص داده شده تا معاییش رفع و قابل معاشرت با مرد شود و این جز تاثیر جامعه در حال تحول دورة ناصری نیست. این دستورات و حكم‌های تربیتی كه به زعم نویسندگان این گونه رساله‌ها اندرزهای مشفقانه و خیرخواهانه برای تربیت دختران و زنان است، در واقع خواست‌های مردانه‌ای است كه زن را مطیع و در خدمت و لذت می‌خواهد. این گونه آموزش‌های اخلاقی و فرمان‌های محدود كننده كه بیشتر  برپایة خدمت، اطاعت و ایثار بنا شده از سویی در جهت استقرار قدرت، برتری و تسلط مردانه است و از سوی دیگر موجب آن می‌شود كه فردیت زن شكل واقعی خود را نگیرد و بر اثر آن به موجودی وابسته، سرسپرده، ناتوان و فاقد اعتماد به نفس تبدیل شود. این رساله‌های به ظاهر تربیتی محصول جامعه‌ای پر از تضاد و تناقض است. نویسندگان این قبیل رساله‌ها با تفكری سنتی، زن را به اطاعت محض، سكوت، صبر و اجرای بی‌چون و چرای دستورات مرد توصیه می‌كنند و از طرفی دیگر زن را به تقلید و رعایت آداب و رفتار زنان فرنگی تشویق می‌كنند و بدون در نظر گرفتن فرهنگ و امكانات از زن می‌خواهند كه در زیبایی و بهداشت و آرایش و رفتار همچون زنان فرنگی باشند و در عین حال همچون كنیز در خدمت خواسته‌های پایان ناپذیر مرد باشند. این دیدگاه دوگانه و این حكم های غیر معمول نشان دهندۀ تناقضی است كه در برخورد فرهنگ سنتی با فرهنگی بیگانه در حال شكل‌گیری است. در این رساله‌ها توصیه‌ای به دانش اندوزی و تحصیل زنان نشده و گویی جامعه آمادگی طرح چنین موضوعی را نداشته یا بهایی به ‌آموزش دختران داده  نمی‌شده، در حالی كه یك فصل به آداب خوابیدن و فصلی دیگر به بیدار شدن از خواب زن اختصاص داده شده. زن ایرانی در چنین محیط اجتماعی – فرهنگی و در چنین جامعه‌ای پر از تضاد و تناقض و عدم تفاهم و گرفتار در میان تعلیمات تربیتی متناقض روزگار خود را با صبر به سر برد و به اكنونِ تاریخ رسید. اما آیا این مشكلات تا كنون حل شده است و زمانِ این احكام متضاد به سر آمده است؟

پی‌نوشت:

[۱] – گزارش این سمینار را می توانید در لینک زیر بخوانید:

 https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150494177512356

پاسخ دهید

مشاهدهٔ قبل از ارسال

نمایش متن بعد از ارسال