In touch with Diverse Iranian Community

متن سخنرانی سیامند زندی در بزرگداشت خویی

0 36

دوستان عزيز، سلام

در ابتدا بايد خوشامد بگويم به آقای اسماعيل خويی و دوستانی که محبت کرده و در اين مراسم بزرگداشتِ اسماعيل خويی حضور دارند.

khoi11

به من تکليف شده که در اين بزرگداشت در حضورتان باشم و چند کلامی سخن بگويم. راستش من ساده‌‏ترين راه را برگزيدم. يعنی موضوعی که برای سخن انتخاب کردم «سياست، مبارزه و در يک کلام آزادی در شعر خويی» بود. عرض کردم، ساده‏‌ترين راه، چرا که کافی است شعر خويی را مرور کنيم، از ابتدای کار، موضوع سخنِ، موضوع شعر آزادی است، کم نمی‏‌آوريم !

می‏بايست نخست به چندوجهی بودن شعر اسماعيل خويی اشاره کرد. در شعر خويی مبارزه، معنای زندگی و حيات و در نهايت آزادی را می‏توان دنبال کرد و به تماشا نشست.

گيرم تنم اعدام ـ به فرجام ـ کنيد،

وين کالبدم «جنازه‏»ای نام کنيد؛

من هستی از انديشه، نه زين تن، دارم:

انديشه‏ی من چگونه اعدام کنيد؟!

انديشه‌‏ای که خويی در اينجا از آن سخن می‏گويد در سخن و شعر او همه‏‌جا حاضر است. اين انديشه، که من آن را «انديشه‌‏ی آزادی» می‏‌نامم از ابتدای وجود خويیِ شاعر با اوست. از آنجا که دوستان و عزيزانی پيش از من و پس از من به خويی و کانون نويسندگان، کانونی که علتِ وجودی‏‌اش مبارزه با سانسور و تلاش برای آزادی بيان است، پرداخته و خواهئد پرداخت، از اين موضوع می‏گذرم تا به تکرار دچار نشوم. اما خويی استاد دانشگاهی است که چون از آزادی می‏گويد، چون تعهد اجتماعی دارد، از تدريس محروم می‏شود. به زندان می‏افتد و در آنجا بايد با ساواکیِ بازجو و شکنجه‌‏گر مواجه شود.

يک‏بار هم،

             ای مرگ!

در چاره‏‌جويی‏‌های پشتِ بی‏‌پناهی‎‏ها،

                           پناه و پشتِ من بودی:

از چشمه‏‌های شعبده در چشمِ ساواکی‏‌جماعت

                                        چشم‌ه‏ای ناديدنی

                                                     در مشتِ من بودی:

وقتی که،

             آن شب

                           در شکنجه‏‌گاه،

بال سياه و خيسِ خود را ،

                           ناگهان،

                           در بوسه‏‌ی شلاق

بر مهره‏‌های پشتِ من سودی.

استادِ دانشگاهی و شاعر؟

بله؟!

هه هاه!

زن‏‌جنده!

             مادر قحبه!

                           اينجا

                           ما

از چرمِ کونِ شاعران

                           کفشِ فرنگی

ورنیِ خوشدوخت –

می‏سازيم…

شاعر و استادِ دانشگاه، آن هم در نظامی که بنيان آن بر ستم و ديکتاتوری نهاده شده ؟ جرمی از اين سنگين‏‌تر؟ طبيعی است که شاعر برگردد و با خود بگويد:

«عه !

اين کيست؟

             (با خود گفتم)

                           اين حيوان چه چيزش با بشر ماند؟

من آدم،

             اين آدم؟!

                           کجای ذاتِ‏مان به يکديگر ماند؟

اما ای‏کاش در همين‏‌جا موضوع فيصله می‏‌يافت، که نيافت. ديگی که در پی اين فشارها، ستم‏‌ها و نابرابری‏‌ها به جوشيدن رسيده بود، سر رفت و «انقلابِ اسلامی» از آن بيرون ريخت. تصور نمی‏‌کنم نيازی به توصيفِ آنچه که از اين ديگِ سررفته بيرون ريخت باشد، همه شاهديم. چهارماهی از اين سررفتنِ ديگِ انقلاب و بيرون ريختنِ تعفنِ تاريخ از آن می‏گذرد که خويی آن را توصيف می‏کند، توصيفی که در مقايسه‏‌ای است با آنچه که خود است:

خمينيسم

گر ملتی بزرگ،

ور سازمانی کوچک

در يک تنم.

آری، منم!

             نگاه کنيد،

                           اين منم!

در بيشه‌‏ی هميشه‏‌ی خويش.

در بيشه‏‌ی هميشه‏‌ی خويش،

با تيشه‏‌ی هميشه‏‌ی خويش

بر ريشه می‏زنم:

بر ريشه‏‌ی درختِ پليدی

-از واحه‏‌ی پلشتِ ابوجهل-

که بر نهال‌‏های خجسته

-از باغ‌‏های دانستن-

فرصت نمی‏دهد

             که ريشه بگيرند

در خاکِ اين اهورايی،

در پاک، در اهورا،

در مينوی هميشگیِ ميهنم.

                                                                                بيست و نهم خرداد ۱۳۵۸

و در تيرماهِ ۱۳۶۰ در تهران خويی اين‏گونه توصيفش کرد:

ای دينِ تو، آئينِ تو، ايمانِ تو مرگ؛

در حقِ حيات، حکمِ ديوانِ تو مرگ!

نامِ تو نشانِ مرگ و تو زنده، از آنک

وامی‏رَمَد از پَلَشتیِ جانِ تو مرگ!

خويی در مقابله با آن که دين و آئين و ايمانش جز مرگ نيست، در حالی که مرگ‏‌پرستان بر همه چيز حاکمند، همچون عمده‌‏ی ما راه تبعيد و آنجا که او بيدرکجا نامش می‏دهد در پيش گرفت.

غربت، که در آن ز شهر و آبادیِ من

نبود اثری، نمی‏کشد شادیِ من

کز من همه چيزم، همه چيزم بگرفت:

آری، همه چيزم، مگر آزادیِ من.

اين آزادی که خويی در اينجا از آن سخن می‏گويد در همه‌‏جای شعر خويی و همينطور رفتار او حضور دارد. آن را در همه‏‌جا می‏توان دنبال کرد.

اسماعيل خويی، همانطور که دوستان مطلع هستند، همانند سعيد سلطانپور، نسيم خاکسار و بسياری ديگر از اديبان و هنرمندان معاصر از زمره‏ی آنهايی است که برای دوره‏ای از حيات و مبارزه‏اش تعلق سازمانی گرفت. باز هم شاهد مثالش خودمان هستيم که هر کدام در دوره‏ای از حيات‏مان تعلق سازمانی و گروهی گرفته‏‌ايم. تعلقی که من آن را بدين‏گونه معنا می‏کنم که مگر می‏توان نزديک و يار و ياور پويان و مسعود و شکراله بود و خود را به آن متعلق ندانست؟

اما نه!

             نع!

                           بايد نوا ديگر کنم من.

بايد

در پرده‌‏ای ديگر

             نوايی سر کنم من،

من شادی و آبادیِ جان و جهانِ آدميت را،

                                        به يمن داد و آزادی،

در زندگانی،

             نز فرای مرگ.

                           جويانم.

من مرده ريگ‏اومندِ يارانی چو پويانم:

آن نازنينانی که جانِ آدميت را

معنای زيبايی

از آرمان

             وز هرچه‌‏ای را بهرِ هرکس خواستن

                                                     دادند؛

و آنگه به نامِ زندگانی بود،

در اوجِ شاد آزادِ دم‏هايی

از خوش‏ترين آميزه‏‌ی پيکار و موسيقی،

                           اگر به مرگ تن دادند.

مسعود جان!

             خسرو!

                           جهان!

                                        مرضيه!

                                                     شکراله!

آه،

من حق ندارم خسته باشم

                           نه!

من حق ندارم

آوندها و بافه‌‏های ريشه‏‌ی انديشه‌‏ام را

به موريانه‏‌های نوميدی سپارم.

من جانِ شادی بوده‏‌ام،

             شکلِ شکفتن،

                           معنی گل در بهاران؛

اما بگذاريد گريزی بزنم به سيلونه، ايگناسيو سيلونه از فعالان و رهبران حزب کمونيست ايتالياست. همرزم گرامشی بزرگ است. اما او هم در همان سال‏های سياه فاشيسم سفری و اقامتی داشت به روسيه‌‏ی شوروی. در آنجا آن چيزهايی را ديد که ما سال‏ها بعد از طرق ديگری ديديم. سيلونه در آن زمان تعلق گروهی را رها کرد، اما آزاده ماند. نان و شراب نوشت و مکتب ديکتاتورها. در ۱۹۴۸ گفت:

« رويدادهای ناگوار اين دوران پس از جنگ به نحو قاطعی بر بی‏‌اعتمادی من به حزب‏‌های سياسی افزوده و اعتقاد و دلبستگیِ من به آزادگی را راسخ‌‏تر کرده است.»

خويی در سال‏های اقامت در بيدرکجا، به اعتقاد من چنين بود. موقعی که از جانب ميراث‏‌خواران پويان و مسعود مورد شماتت قرار گرفت، رنج برد و گفت:

ای انجمن معرفت اندوختگان!

در دوريم از شما دل افروختگان

اين رنج بَسَم که بايدم نکته شنيد

زين شعر و سياست از من آموختگان

اما به رغم اين «رنج» خللی در انديشه‌‏ی آزادیِ خويی پديد نيامد.

امامِ مرگ بگو اين همه بهانه نجويد؛

به نامِ مرگ، بگو، اين همه فسانه نگويد.

برای کشتنِ شادی،

برای کشتنِ آزادی،

برای کشتنِ عشق،

برای کشتنِ ما

             دل نداشتن کافی‏ست.

                                        بيستم نوامبر ۸۸ – بيدرکجا

و يا:

منطق نشناسد سپه جهل و جنون:

جهل است و جنون: چند نمی‏داند و چون

تا دشتِ رهايی، از چنين مهلکه‌‏ای،

راهی نبود گشوده جز تنگه‏‌ی خون

                                                     سوم مارس ۸۹ – لندن

در واقع نمی‏توان از خويی گفت، از تعهد اجتماعیِ او، از فلسفه، از مولوی و از شعر سخن گفت و به شعر خويی رجوع نکرد. نمی‏توان به توصيفِ او نشست و از زبانِ خودش او را چنين نخواند:

آری،

اينک،

اين منم:

سروْ توتْ نخلْ سيبْ ياسْ شابلوطْ بهْ تُرَنجْ اناربنْ هلوْ صنوبری،

گلْ فشانِ جاودان به برگ و بار ِ نوبری،

ايستاده رو به روی تان:

دستهای شاخسار،

پر ز ميوه های آبدار،

مهربان،

دراز کرده

از چهار سو

به سوی تان.

گمان نمی‏کنم وقتی برای من باقی مانده باشد، اما حيف است که اينجا باشيم و شعر خويی را در توصيفِ «منِ» خودش نخوانده باشيم.

منم!

پيرِ کنعان، که گفته‌‏اند، منم.

شيخِ صنعان که گفته‏‌اند، منم.

بوی پيراهنی گشادم چشم:

پيرِ کنعان، که گفته‏‌اند، منم.

دختری بی‏‌خدايم از ره برد:

شيخِ صنعان، که گفته‌‏اند، منم!

از خدا هم نمی‏برم فرمان:

وه که شيطان، که گفته‌‏اند، منم.

از من آمد پديد ذاتِ خدا:

جانِ جانان، که گفته‌‏اند، منم.

هم خدا در من است، هم شيطان:

ذاتِ انسان، که گفته‌‏اند، منم.

آن‏چه نيکان بگفته‏‌اند و بدان‏،

هم از آن‏سان، که گفته‏‌اند، منم.

کهنه گبری که خوانده‏‌ای به کتاب،

نومسلمان، که گفته‏‌اند، منم.

آوری کفر، فهم اگر کنی‏ام:

روحِ قرآن، که گفته‌‏اند، منم.

بی‌‏من آفاق می‏شود ظلمات:

مهرِ رخشان، که گفته‏‌اند، منم.

آسمان تخت و تاجِ من خورشيد:

شاهِ شاهان، که گفته‌‏اند، منم.

رستمِ زال و رخشِ او من، نيز

هرچه دستان، که گفته‏‌اند، منم.

حافظ و سعدی و نظامی را

اصلِ ديوان، که گفته‌‏اند، منم.

پای‏بستِ سرای هستی، نيز:

نقشِ ايوان، که گفته‏‌اند، منم.

هم صدف هم خزف مراست به کف:

بحرِ جوشان، که گفته‌‏اند، منم.

در جهان، سنجه من، ترازو من،

نيز ميزان، که گفته‌‏اند، منم.

تا که هستم، نيابم آرامش:

دلِ توفان، که گفته‌‏اند، منم.

بی‏شمار است داغ بر جگرم:

مامِ ايران، که گفته‌‏اند، منم.

سویِ آزادی، آن کمانِ به زِه،

نيز پيکان، که گفته‌‏اند، منم.

وندر اين راه، هر گروگان‏گير

يا گروگان، که گفته‌‏اند، منم.

ای که چشمت به راهِ رهبری است:

بشنو، آی! آن که گفته‌‏اند منم.

آمدم، تا «تو»ی تو دريابد:

کان «تو» – ای جان!- که گفته‌‏اند، منم.

من تو‏ام، نيز پاره‏‌های تو‏اَند

همه آنان که گفته‏‌اند منم.

تو خدايی، خدا تويی: درياب،

رغم ايشان که گفته‏‌اند، منم.

آن خدا مُرد! ای خدا! برخيز:

در جهانِ ستارگان آويز.

                                                     بيست و يکم فوريه ۹۵ – بيدرکجا

پاسخ دهید

مشاهدهٔ قبل از ارسال

نمایش متن بعد از ارسال