نمایش «بازی آخر»؛ خودبیگانگی انسان در دنیای مدرن

 

از خود بیگانگی انسان در دنیای مدرن:

مروری بر نمایش بازی آخر

 

نمایش بازی آخر به کارگردانی خانم فرشته وزیری نسب برای نخستین‌بار در جشنواره‌ی تئاتر لندن در اکتبر ۲۰۲۵ روی صحنه رفت. دراین نمایشنامه کوتاه یک پرده‌ای با دو بازیگر، یک زن و یک مرد، بامجموعه‌ای درهم‌ تنیده از دیالوگ‌ها و مونولوگ‌هایی در یک صحنه سورالیستی روبرو می‌شویم. در این صحنه غیرازاین دو بازیگر، دو بازیگر نامریی هم حضور دارند که در اجرای زنده‌ی صحنه با موجودیت یک صدا به عنوان دانای کل یا به بیان دیگر آوتوریال گویی صحنه را اداره می‌کنند. درآغاز دو بازیگر زن و مرد در یک فضای بسته و کاملا ناآشنا با رنگ‌های تند قرمزوآبی و کاملاً غیرعادی برای چشمان بیننده، به نظر می‌رسد که ناگهان به این فضای نامانوس ‌پرتاب شده و هویت خود را فراموش کرده‌اند. رنگ‌های تند قرمزوآبی درآغاز صحنه یک رویا را به بیننده تداعی می‌کند. دیالوگ دو بازیگر در آغاز نمایش درعمق تراژیک بودنش تماشاگر را به خنده وامی‌د ارد، چرا که آن‌ها با وجود مشکلات مشابه زبان مشترکی ندارند ،یکدیگررا درک نمی‌کنند وصحبت آنها به رقابت فردی، برای اثبات برتری خود بدل می‌شود. اضطرب ونگرانی دو بازیگراز زمانی آغاز میشود که هر دوی آن‌ها به این دیدگاه می‌رسند که در اسارت یک نیروی بالاتری هستند، یعنی همان هوش مصنوعی، که برایشان تصمیم می‌گیرد و زندگی شان را اداره می‌کند. آنها در جستجوی یافتن راه خروجی به زندگی واقعی از این لابیرنت اجباری‌ و پیدا کردن هویت خود‌ند. چرا که حتی نام خود را هم از یاد برده‌اند.

 

مسلما می‌توان این نمایشنامه را از جنبه‌های متفاوت بررسی کرد. دراینجا اما تنها به بررسی از خود‌بیگانگی انسان پرداخته می‌شود. واژه از خود‌بیگانگی برای اولین بار توسط ژان ژاک روسو در اواسط قرن هجدهم ‌میلادی در رساله‌ او در باب منشأ و مبانی نابرابری میان مردم بررسی شده است‌. پس از او فریدریش شیللر در نامه‌های خود دربارهٔ آموزش زیبایی‌شناسی انسان و کارل مارکس در قرن نوزده میلادی در کتاب سرمایه. آدورنو و هورکهایمر، دو فیلسوف آلمانی مکتب فرانکفورت هم از خود‌بیگانگی انسان را در کتاب دیالکتیک روشنگری به‌عنوان یک مفهوم محوری توصیف می‌کنند که چگونه در جامعه مدرن، مردم از خود، از هم‌نوعان خود و از طبیعت بیگانه می‌شوند. این بیگانگی ناشی از عقل ابزاری و صنعت فرهنگ است که مردم و نقش شان را به عنوان کارگزاران در سیستم اقتصادی تقلیل می‌دهد و از طریق ارائه سرگرمی‌های استاندارد، ادراک انتقادی آنها را کند و راکد می‌کند. مردم با تسلیم شدن در برابر محدودیت‌های اجتماعی و شیءوارگی، ظرفیت تجربه واقعی و خودمختاری شان را از دست می‌دهند. تعریف واژه از خود بیگانگی در طول تاریخ تغییراساسی کرده و متناسب زمان تکامل یافته است. این واژه شاید تا به امروز برای ما فقط یک واژه بوده ودرک عمیق اجتماعی، فرهنگی آن تا حدی دور از ذهن. اما زندگی امروزی بشر با استفاده غیر قابل کنترل او از وسائل ارتباط جمعی مانند تلفن های هوشمند و هوش مصنوعی و وابستگی شدید او به این ابزارها، معنای این واژه را به طور عمیق برای ما  بهتر قابل درک میکند.

در این نمایشنامه، از خود بیگانگی انسان نسبت به خود و طبیعت نکته‌ایی است مهم و بسیارپررنگ شده. خانم فرشته وزیری با مهارت بسیار توانسته با یک صحنه‌آرایی به‌جا و دیالوگ دو انسان مدرن در فضای مجازی در صحنه کمدی تراژیک رنج و سرگردانی انسان‌ها را پس از واگذاری تام زندگی‌شان به دست هوش مصنوعی که در انتها به از دست دادن کامل استقلال فکری شان می‌انجامد، را به خوبی تصویر کند. بازیگران در آغاز حتی از مکان حاضر در آن بی‌اطلاع هستند. تنگی و محدود شدن زندگی در یک سلول کوچک که مانند زندانی، همه آزادی‌های آنها را گرفته، نشانگر اسارت آن‌ها است.

دراینجا تماشاگر شاهد درامی رئالیستی و سورئالیستی به موازات یکدیگر است. قهرمانان این نمایش واقعی هستند ولی درخت تنها تصویری است که گویی رابط انسان واقعی با درک او از طبیعتی است که وجود خارجی ندارد. دراینجا کشمکش حاد میان دنیای واقعی و غیرواقعی یه خوبی نشان داده می‌شود. حتی مرز میان دنیای رئالیستی و سورئالیستی گاهی آنقدر کم رنگ میشود که تشخیص آن برای بیننده دشوار است. خانم وزیری نسب در این قطعه بسیار قوی به مدت ۴۵ دقیقه بینندگان را به دنیای ساختگی روزمره ما می‌برد که با مبالغه‌ای سنجیده تصویر آنچه که می‌تواند در انتظار ما و زندگی آینده‌مان باشد، در چشم بیننده پر رنگ‌تر کند. رقص جنون آمیزو شاید رقص مرگ در پایان این نمایشنامه نمادی از سردرگمی و از دست‌رفتگی انسان زمان معاصر است. دراین قطعه تراژیک تماشاگر نه تنها به فکرفرو می‌رود، بلکه باورهایش به بنای ساختگی و تحمیل شده زندگی مدرن امروز سست گشته و ریزش آن را حس می‌کند.