وقتی نشستن، ایستادن است
ایستادن در برابر طوفان لزوماً با فریاد و هجوم همراه نیست؛ گاه عمیقترین شکل ایستادگی در سکون و نشستن تجلی مییابد. زمانی که انسانی در میانه هیاهوی خیابان، در محاصره زرهها، کلاهخودها و اسلحههایی که برای سرکوب طراحی شدهاند، آگاهانه بر زمین مینشیند، در واقع در حال بازتعریف مفهوم قدرت است. این حرکت، پیش از آنکه یک کنش فیزیکی باشد، یک بیانیه تمامعیار اخلاقی است که در آن «بدنِ بیدفاع» به مصاف «ماشینِ سرکوب» میرود. در نگاه نخست، نشستن نشانه تسلیم به نظر میرسد، اما در منطق مبارزه مدنی، این دقیقاً نقطه وارونه شدن قدرت است. فرد با نشستن بر آسفالت سرد خیابان، تمام ابزارهای تهاجمی را از خود سلب میکند تا عریانیِ حقانیت خود را به رخ بکشد. او با این کار، هرگونه بهانه برای اعمال خشونت را از طرف مقابل میگیرد و پلیس یا نیروی مسلح را در بنبستی اخلاقی قرار میدهد؛ چرا که ضربه زدن به کسی که نه میگریزد و نه میجنگد، بلکه تنها با وزنِ حضورش فضا را اشغال کرده، لکه ننگی است که هیچ توجیه نظامی یا امنیتی نمیتواند آن را پاک کند.
این نشستن، نوعی ریشهدواندن در خاکِ وطن است. خیابان که همواره مسیری برای عبور و گذار بوده، به دست این انسان به یک «مکان» مبدل میشود؛ مکانی برای شهادت دادن بر رنج و مطالبه. او با پایین آوردن مرکز ثقل خود، گویی خود را به زمین گره میزند تا بگوید که حذف کردن او به سادگیِ راندن یک رهگذر نیست. در این لحظه، ترس که بزرگترین ابزار هر نظام سرکوبگر است، کارکرد خود را از دست میدهد. غریزه بقا به انسان حکم میکند که در برابر خطر بگریزد، اما این فرد با نشستن، بر غریزه خود چیره شده و از مرز ترس عبور کرده است. وقتی انسانی دیگر نمیترسد، دیگر نمیتوان او را کنترل کرد. این سکونِ سنگین، لرزهای بر اندامِ سیستمی میاندازد که تنها زبانِ حرکت و تقابل را میفهمد.
از سوی دیگر، این حرکت پیوندی ناگسستنی با سنتهای دیرینه دادخواهی دارد. در حافظه تاریخی ما، «بست نشستن» همواره آخرین پناهگاه مظلوم برای رساندن صدای خود به گوش ناشنوای قدرت بوده است. اکنون خیابان به همان «بست» بدل گشته و تنِ رنجور معترض، به ضریحی که حرمت دارد. این تصویر، تقابل دو نوع اقتدار است: اقتدارِ سخت که متکی بر آهن و آتش است، و اقتدارِ نرم که ریشه در حقیقت و صبوری دارد. نشستن بر زمین، یعنی واداشتنِ دنیا به نگریستن؛ چرا که این قامتِ خمیده در برابر ظلم، از هر ایستادنی بلندتر به چشم میآید. فرد با این کار، آینهای در برابر سرکوبگر میگیرد تا او زشتیِ کنش خود را در بیدفاعیِ مطلقِ روبرو ببیند. این سکوتِ نشستن، فریادی است که در تاریخ طنینانداز میشود و به ما یادآوری میکند که گاهی برای فتحِ قلههای آزادی، باید چنان با صلابت بر زمین نشست که هیچ طوفانی توانِ تکان دادن آن اراده را نداشته باشد.
نشستن یک نفر کف خیابان در برابر نیروهای مسلح، از دیدگاه روانشناسی سیاسی و اجتماعی، یک «تقابل نمادین» قدرتمند ایجاد میکند که توازن روانی صحنه را به کلی تغییر میدهد. برای مردمی که شاهد این صحنه هستند، این رفتار به عنوان مظهر شجاعت مدنی و آسیبپذیری جسورانه عمل میکند. تماشای فردی که بدون سلاح و در وضعیتی کاملاً بیدفاع (نشسته) در برابر تجهیزات نظامی قرار گرفته، پدیده «سرایت عاطفی» را فعال میکند؛ این صحنه ترس تماشاگران را به خشم اخلاقی یا تحسین تبدیل کرده و با کاهش ابهت پوشالی نیروی سرکوب، «دیوار ترس» را در ذهن ناظران فرومیریزد. در واقع، این حرکت به مردم نشان میدهد که قدرت لزوماً در ابزار جنگی نیست، بلکه در اراده ایستادگی است و همین پیام باعث تقویت همبستگی اجتماعی و ترغیب دیگران به شکستن سکوت میشود.
از سوی دیگر، تاثیر این رفتار بر نیروهای سرکوبگر از منظر روانشناسی نظامی و اخلاقی، ایجاد ناهماهنگی شناختی (Cognitive Dissonance) است. نیروهای مسلح معمولاً برای مقابله با یک «دشمن» یا یک «تهدید متحرک و مهاجم» آموزش دیدهاند. وقتی با فردی مواجه میشوند که منفعلانه و آرام روی زمین نشسته، تعریف آنها از «تهدید» دچار اختلال میشود. این وضعیت، غریزه رزمی را به چالش میکشد و باعث ایجاد تردید درونی در لحظه اجرای دستور میشود. نشستن، سطحی از انسانیت را به نمایش میگذارد که نادیده گرفتن آن برای ضمیر ناخودآگاه سرباز دشوار است. این تقابل بصری—تضاد میان کلاهخود و زره با بدن بیپناه یک شهروند—باعث میشود که نیروی سرکوبگر خود را نه در مقام قهرمان یا حافظ امنیت، بلکه در مقام یک «ظالم» ببیند که در حال تقابل با مظلومیت محض است. این فرآیند میتواند به تدریج منجر به فرسایش روحیه، ایجاد حس گناه و در نهایت نافرمانی یا کندی در اجرای خشونت در لایههای روانی نیروهای مسلح شود.
- درباره نویسنده:
- از همین نویسنده:
عباس شکری؛ روزنامه نگار، نویسنده، مترجم آزاد پژوهشگر خبرگزاری نروژ و موسس نشر آفتاب در نروژ است. او دارای دکترا در رشتهی «ارتباطات و روزنامه نگاری» است که اینک همکاری خود را با سایت شهرگان آغاز کرده و آثار او همچنین در نسخه چاپی شهرگان نیز منتشر میشود.
