هویت، امنیت، ترس و خشم در سیمای امروز ایران
آناتومی یک بحران: آیا ایران در آستانه تجزیه است؟
مقدمه:
جنگ داخلی و تجزیه یک کشور، پیش از آنکه با عبور از مرزهای جغرافیایی آغاز شود، در گسست «پیمانهای ذهنی» شهروندان رخ میدهد. زمانی که یک ملت دیگر نتواند بر سر تعریفی واحد از «خیر عمومی» یا «امنیت ملی» به توافق برسد، فرآیند فروپاشی آغاز شده است.
به بیان دیگر، تجزیه یک سرزمین پیش از آنکه روی نقشهها دیده شود، در روان جمعی یک ملت رخ میدهد. هنگامی که «هویت» تکهتکه شود، «امنیت» تعاریفی متضاد پیدا کند و «ترس و خشم» جایگزین همبستگی ملی شود، شیرازه یک کشور به لرزه میافتد.
ایران امروز نه صرفاً در آستانه یک تغییر سیاسی، بلکه در میانه نوعی جنگ معنایی قرار دارد؛ جدالی بر سر این پرسش که ایران چیست، چه باید باشد و چگونه باید بقا یابد. پرسش اصلی این است که آیا این گسستهای فکری و عاطفی میتواند به فروپاشی سرزمینی منجر شود؟ پاسخ در چگونگی مدیریت چهار احساس بنیادین نهفته است: هویت، امنیت، ترس و خشم.
در سال ۲۰۲۶، ایران نه تنها با تهدیدهای نظامی خارجی، بلکه با یکی از عمیقترین قطببندیهای تاریخ معاصر خود روبروست. در شرایط بحرانهای ملی (جنگ، انقلاب، فروپاشی)، سیاست اغلب توسط احساسات جمعی هدایت میشود نه فقط برنامههای سیاسی؛ تا جایی که بسیاری از همفکران و دوستیهای سیاسی و حتی روابط خانوادگی و شخصی را تحت تاثیر قرار داده است.
این یادداشت با تکیه بر چهار کلیدواژه/محور (هویت، امنیت، ترس و خشم) تلاش میکند آرایش جدید نیروهای سیاسی و واکنشهای اجتماعی در ایران را تحلیل کند. به زعم نگارنده ایران زمانی از خطر تجزیه و جنگ داخلی میرهد که این چهار مولفه به جای «تقابل»، به «تعادل» برسند.
۱. ترس: سایه سیاه آینده
ترس، فراگیرترین حسِ امروز است، اما «موضوعِ ترس» برای همگان یکسان نیست:
• ترس از «ویرانی مطلق»: هراس از تبدیل شدن ایران به لیبی یا سوریه؛ ترسی که بسیاری از منتقدان را به سکوت یا حمایت از وضع موجود (برای حفظ تمامیت ارضی) واداشته است. در اردوگاه «ایران من» ترس از دست رفتن زیرساختها، سوریهای شدن و فروپاشی شیرازه تمدنی ایران، فعالان را حتی به حمایت اجباری از وضع موجود میراند.
• ترس از «تداوم وضع موجود»: هراس از بقای یک سیستم که از دیدگاه این گروه، با هر بار عبور از بحران، نسبت به مطالبات داخلی سختگیرتر و زخمخوردهتر میشود. در اردوگاه «بزنید» به دلیل فشارهای معیشتی و سرکوب، خشم به مرحلهای رسیده که فرد پایانِ وحشتناک را به وحشتِ بیپایان ترجیح میدهد.
• ترسِ اقلیتها و ترس از اقلیتها: در مناطقی مانند کردستان، ترس مضاعفی وجود دارد؛ ترس از اینکه جنگ خارجی، بهانهای برای انسداد کامل مدنی و برخوردهای خشن و ویرانگر تحت لوای امنیت ملی شود. گروهی هم آشکارا میترسند که برخی اقلیتها با پشتوانه احزاب مسلح و قدیمی خود ساز جدایی بزنند و ایران را به جنگ داخلی بکشانند.
۲. خشم: موتور محرک رادیکالیسم
خشم، بنزینی است که بر آتشِ این بحران ریخته میشود: این روزها همه خشمگیناند اما موضوع خشم هم نزد همگان یکسان نیست :
• خشم از حکومت: به دلیل سیاستهایی که کشور را به لبه پرتگاه جنگ و انزوای بینالمللی کشانده است.
• خشم از اپوزیسیون: بخشی از جامعه از جریانهایی که در خارج از مرزها برای حمله نظامی به ایران لابی میکنند، به شدت خشمگین است و آن را «خیانت به مام میهن» میبیند.
• خشم از تجاوز خارجی: حسی که فراتر از سیاست، در میان تودهها شکل گرفته و هرگونه دستاندازی به خاک ایران را برنمیتابد.
۳.امنیت: بقا یا ثبات؟
تعریف «امنیت» برای طیفهای مختلف یکی نیست:
• امنیت سخت (نظامیمحور): جریانی که معتقد است امنیت تنها از لوله تفنگ و کلاهک موشک تامین میشود. آنها جنگ را ابزاری برای خرید امنیت طولانیمدت میدانند. مفهوم امنیت نزد گروهی از آنان چنان سخت است که دستیابی به سلاح هستهای را هم به هر قیمتی توصیه میکنند.
• امنیت نرم (رفاه و زیرساخت): بخش بزرگی از بدنه جامعه و فعالان مدنی که معتقدند امنیت یعنی داشتنِ برق، آب، اینترنت و معیشت. از نظر آنها، پیروزی در جنگی که منجر به نابودی زیرساختها شود، عینِ ناامنی است. این طیف، «امنیت ملی» را در گروی رضایت داخلی میبیند، نه قدرت نظامی صرف.
• امنیت پایدار (آشتی ملی و بازسازی پیوند دولت-ملت): این لایه، نگاهی ساختاری و ریشهای به مفهوم بقا دارد. پیروان این دیدگاه معتقدند که نه «موشک» به تنهایی میتواند امنیت بیاورد و نه صرفاً «رفاه اقتصادی» بدون پشتوانه سیاسی؛ بلکه امنیت واقعی از دل یک اراده ملی بیرون میآید. از نظر این طیف، امنیت واقعی یعنی زمانی که هر شهروند (از کردستان تا تهران و بلوچستان)، خود را «مالک» و «ذینفع» ساختار سیاسی بداند. در این دیدگاه، مشروعیت سیاسی قویترین ابزار دفاعی است. آنها استدلال میکنند که در صورت وقوع جنگ، کشوری که شکاف عمیقی میان دولت و ملتش وجود دارد، به شدت در برابر «تجزیه» و «خیانت» آسیبپذیر است. لذا، امنیت پایدار را تنها از مسیر آشتی ملی، انتخابات آزاد و به رسمیت شناختن تنوع هویتی ممکن میدانند. این طیف برخلاف طیف «امنیت سخت»، معتقد است بمب اتم یا موشک بالستیک نمیتواند جایگزین «سرمایه اجتماعی» شود. آنها میگویند: «کشوری که نیمی از مردمش در آرزوی ضربه خوردن نظام حاکم باشند، حتی با داشتن هزار کلاهک هستهای هم در امنیت نیست.» تأکید اصلی این گروه بر بازسازی مفهوم دولت-ملت (Nation-State) است. آنها معتقدند در دهههای اخیر، مفهوم «ملت» فدای «ایدئولوژی» شده و تا زمانی که این تعادل برنگردد، ایران در وضعیت «ناامنی مزمن» باقی خواهد ماند.
۴.هویت: «ما» کیستیم؟
در شرایط جنگی امروز، وجهی از هویت ایرانی چنان برجستهاست که بر سایر وجوه غلبه میکند:
• هویت ایدئولوژیک-فراملی: طیفی از وفاداران که هویت خود را با «محور مقاومت» و آرمانهای فرامرزی تعریف میکنند. برای این گروه، بقای هویتِ سیاسی-مذهبی بر هر چیزی اولویت دارد و جنگ را راهی برای اثبات این هویت میبینند.
• هویت ملی-سرزمینی: طیفی که هویت را در خاک، تاریخ و «ایرانِ منهای ایدئولوژی» میجویند. این گروه نگران است که در آتش میان قدرتها، اصلِ «ایران» به عنوان یک موجودیت تاریخی و جغرافیایی ذوب شود. تضاد این دو نگاه، اولین لایه از گسست ملی را شکل داده است.
هویت انسانی و فراسرزمینی: در این طیف،«جان انسان» بر هر تعلق دیگری پیشی میگیرد و آخرین خط قرمز و محور تمام باورهاست. در این رویکرد، مرزهای جغرافیایی و ساختارهای حکومتی مفاهیمی قراردادیاند که نباید بر درد و رنج بشر مقدم شوند. از نظر آنان، «دیگری» کسی است که جان انسان برایش اولویتی ثانویه دارد و سیاست، مرز یا ایدئولوژی را بر حیات و درد انسانها مقدم میشمارد. در این جهانبینی، قطبنمای کنشگری، کاستن از رنج جانهای بیگناه است، فارغ از آنکه در کدام سوی میدان ایستاده باشند.
- درباره نویسنده:
- از همین نویسنده:
