بمباران انستیتو پاستور دشمنی با تندرستی جامعهٔ بشری است

سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی!

تخریب انستیتو پاستور ایران دشمنی دولت‌های آمریکا و اسرائیل با تندرستی و سلامت جامعه بشری است

خبر بسیار تلخ و نگران‌گننده است. انستیتو پاستور ایران همراه با بلندترین پل هوایی خاورمیانه که از زیرساخت‌های افتخارآمیز مهندسان ایرانی‌ است، مورد تهاجم بمب‌افکن‌های آمریکایی – اسرائیلی قرار گرفتند. هدف این یادداشت روی یکی از میراث‌های علمی – پژوهشی ایران یعنی انستیتو میکروب‌شناسی (باکتری‌ها و قارچ‌ها) و ویروس‌شناسی پاستور است. صرف‌نظر از پخش و اشاعه میکروب و ویروس در منطقه انفجار که بسیار نگران‌کننده است، مؤسسه تاریخی و علمی‌–پژوهشی انستیتو پاستور را نمی‌توان به راحتی دوباره ساخت.

انستیتو پاستور (Pasteur Institute of Iran) یکی از افتخارات ایرانیان در خدمت‌رسانی و پیش‌گیری از بیماری‌های واگیر برای سلامت و تندرستی جامعه بشری است. این مؤسسه با بیش از ۱۳۰۰ نفر پرسنل، یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌هایی است که تخریب آن دل هر ایرانی و هر انسان آگاه در جهان را به‌درد می‌آورد. نقش انکارناپذیر سالم‌سازی جامعه بشری در مصون نگه‌داشتن انسان‌ها از بیماری‌های واگیر از افتخارات این انستیتو و ایرانیان بوده‌است. برای این که بیشتر بدانیم این مؤسسه چه بود و کی ساخته شد و چه خدماتی به جامعه بشری ارایه داد، و چه افتخاراتی برای ایران به ارمغان آورد، شما را به خواندن این یادداشت دعوت می‌کنم.

در ابتدا بگویم که یکی از پژوهشگران زن ایرانی این مؤسسه دکتر آذر اندامی (زاده ۱۶ آذر ۱۳۰۵ در رشت – درگذشته ۲۸ مرداد ۱۳۶۳ در تهران) پزشک، باکتری‌شناس ایرانی، سازنده نوعی از واکسن وبا در ایران و از پژوهشگران انستیتو پاستور ایران بخاطر خدمات علمی و انسانی او، یکی از دهانه‌های برخوردی روی سیاره ناهید، به نام وی «اندامی» نامگذاری شده است.

با خواندن این یادداشت و آشنایی بیشتر با جایگاه علمی و پژوهشی این مؤسسه با مورد هدف قرارگرفتن انستیتو پاستور، سینه مالامال درد می‌شود و ای دریغا مرهمی!!

مروری به خدمات و تاریخ انستیتو پاستور ایران:

انستیتو پاستور ایران (Pasteur Institute of Iran) یکی از قدیمی‌ترین و برجسته‌ترین مراکز تحقیقات پزشکی و بهداشت عمومی در ایران و غرب آسیا است که بیش از یک قرن نقش محوری در تولید واکسن، کنترل بیماری‌های واگیر و تربیت نیروهای متخصص داشته است.
در سال ۱۹۲۰ (مطابق با ۱۲۹۹ خورشیدی) و با توافقی میان انستیتو پاستور پاریس و دولت ایران تاسیس شد. این دهمین انستیتو پاستور در جهان بود که راه‌اندازی می‌شد.

پیشگام اصلی این توافق «فیروز میرزا نصرت الدوله» (وزیر امور خارجه وقت) بود که زمین و ساختمان اولیه موسسه را «عبدالحسین میرزا فرمانفرما» (نخست وزیر اسبق) وقف این پروژه کرد. ابتدا این مؤسسه توسط مدیران فرانسوی اداره می‌شدند تا سرانجام در سال ۱۹۴۶، دکتر “مارسل بالتازار” به عنوان آخرین مدیر فرانسوی، تحولات زیادی در ساختار و فعالیت‌های علمی موسسه ایجاد کرد و از همان سال نیز، انستیتو پاستور ایران از نظر مالی و اداری مستقل شد.

پس از جنگ جهانی اول، ایران با قحطی و بیماری‌های واگیری مانند وبا و طاعون دست و پنجه نرم می‌کرد. تاسیس این مرکز پاسخی علمی به این بحران‌های بهداشتی بود و خیلی زود به قطب مبارزه با بیماری‌ها در منطقه تبدیل شد و نقشی تاریخی ایفا کرد.

انستیتو پاستور ایران در سه حوزه اصلی تولید محصولات بیولوژیک، پژوهش در سطح ملی و بین‌المللی، و آموزش نیروهای متخصص خدمات و فعالیت‌های کلیدی داشت.

از نظر تولید واکسن و فرآورده‌های بیولوژیک یکی از بزرگترین تولیدکنندگان واکسن در منطقه است. برخی از دستاوردهای تاریخی و جاری آن در ایران و غرب آسیا عبارتند از:

• – نقش کلیدی در ریشه‌کنی آبله در غرب آسیا و تولید و صدور واکسن آن به کشورهایی مثل عراق، افغانستان و پاکستان.
• – بخش هاری این موسسه در سال ۱۹۷۳ به عنوان مرکز همکاری سازمان جهانی بهداشت (WHO) انتخاب شد. روش تزریق همزمان سرم (serum) و واکسن توسط این مرکز ارائه شد و بعدها در دستورالعمل‌های جهانی WHO قرار گرفت.
• – پس از جنگ جهانی دوم، واکسن سل بی‌سی‌جی (BCG) را تولید کرد که برای ۲۳۸ میلیون کودک در ۲۲ کشور مختلف مورد استفاده قرار گرفت.

در پنجاه سال اول تاسیس انستیتو پاستور، ایران شاهد اپیدمی‌های متعدد وبا بود. این انستیتو به بزرگترین پلتفرم تولید واکسن وبا تبدیل شد و حتی کمبود واکسن انستیتو پاستور پاریس را جبران می‌کرد.

امروزه این موسسه به تولید واکسن‌های مدرن مانند واکسن هپاتیت B ادامه می‌دهد و برای تولید واکسن‌های پنوموکوک و روتاویروس برنامه‌ریزی کرده است. همچنین محموله‌های عمده واکسن BCG و هپاتیت B به کشور ونزوئلا صادر شده است.

در حوزه‌ی تحقیقات پیشرفته و بهداشت عمومی این موسسه میزبان آزمایشگاه‌های ملی مرجع (National Reference Laboratories) برای کنترل و پایش بیماری‌هایی مانند سل، فلج اطفال، آنفولانزا، هاری، طاعون، تولارمی و تب کیو است.

انستیتو پاستور در دهه‌های گذشته، تیم‌های تحقیقاتی موفق را برای کنترل اپیدمی‌های مرگباری مانند طاعون در کردستان (۱۹۴۶ تا ۱۹۶۵) مدیریت می‌کرد. مرکز تحقیقات آقانلو در همدان که برای مطالعه طاعون تاسیس شد، امروزه به «مرکز تحقیقات بیماری‌های نوپدید و بازپدید» تبدیل شده است.

انستیتو پاستور در بخش همکاری‌های بین‌المللی به عنوان مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت (WHO) برای بیماری‌های واگیردار توسط ناقلین فعالیت می‌کند و اخیراً قراردادهای همکاری با ازبکستان و کوبا برای انتقال فناوری واکسن امضا کرده است.

این مؤسسه نقش موثری در آموزش و پژوهش در رشته‌های (PhD) دوره‌های تحصیلات تکمیلی دارد و دوره‌های دکتری تخصصی در رشته‌های بیوتکنولوژی پزشکی، بیوتکنولوژی دارویی، میکروب‌شناسی و بیولوژی سیستم‌ها برگزار می‌کند.

انستیتو پاستور دو مجله علمی معتبر به نام‌های Journal of Medical Microbiology and Infectious Diseases و Vaccine Research منتشر می‌‌کند .

در سال ۲۰۲۵، چهار تن از محققان این موسسه در فهرست ۲ درصد دانشمندان برتر جهان قرار گرفتند و آزمایشگاه سل آن موفق به کسب اعتبار بین‌المللی شد.

انستیتو پاستور ایران با حفظ میراث علمی خود، امروز بر روی فناوری‌های نوین مانند نقشه‌برداری ژنومی (Genomic Surveillance) برای ردیابی سویه‌های جدید بیماری‌ها، تولید کیت‌های تشخیصی پیشرفته و گسترش همکاری‌های بین‌المللی در شبکه پاستور متمرکز شده است. این موسسه نه تنها یک مرکز تولید واکسن، بلکه به عنوان نماد دیپلماسی علمی و بهداشت عمومی در منطقه شناخته می‌شود.

دانشمندان و پزشکان ایرانی نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری و پیشرفت انستیتو پاستور ایران داشته‌اند. آن‌ها نه تنها در ریشه‌کنی بیماری‌های مرگباری مانند طاعون و وبا نقش کلیدی ایفا کردند، بلکه با اکتشافات علمی خود، نام ایران را در سطح جهانی مطرح ساختند.

معرفی برجسته‌ترین چهره‌های علمی انستیتو پاستور ایران:

– دکتر یونس کریمی (۱۳۸۷–۱۳۰۸): کاشف «طاعون لانه‌ای»

دکتر یونس کریمی یکی از نام‌آورترین متخصصان بیماری‌های عفونی در جهان بود. فعالیت‌های میدانی و تحقیقاتی او در کانون‌های طاعون غرب کشور، تحولی بزرگ در علم اپیدمیولوژی ایجاد کرد.

کشف «طاعون لانه‌ای» (Burrowing Plague): مهمترین دستاورد دکتر کریمی، کشف توانایی باکتری طاعون در زنده ماندن در خاک لانه جوندگان مرده بود. او نشان داد که این باکتری می‌تواند چندین سال در خاک دوام بیاورد و این کشف، معمای ماندگاری طاعون در طبیعت را برای جامعه علمی جهانی توضیح داد .

شناسایی گونه جدید باکتری: در سال ۱۹۷۶، او گونه جدیدی از باکتری عامل تب راجعه را در اردبیل کشف و به افتخار استاد خود، دکتر مارسل بالتازار، آن را بورلیا بالتازاردی (Borrelia baltazardi) نامگذاری کرد .

نقش در هاری: دکتر کریمی برای اولین بار نقش روباه را در همه‌گیری هاری در ایران کشف کرد .

افتخارات جهانی: به پاس خدمات علمی او، یک گونه کیسه‌دار (marsupial) در برزیل به نام مارموسا کریمی (Marmosa karimi) نامگذاری شد. همچنین محوطه‌ای در مرکز تحقیقات آقانلو در همدان به نام او مزین شده است .

– دکتر ماه‌دخت پورمند (۱۳۹۲–۱۳۱۳): پیشگام تولید واکسن بی‌سی‌جی

دکتر ماه‌دخت پورمند از برجسته‌ترین پژوهشگران انستیتو بود که بیش از چهار دهه در زمینه تولید واکسن و کنترل بیماری‌های واگیر فعالیت کرد.

توسعه واکسن بی‌سی‌جی (BCG): او به همراه دکتر مهدی قدسی، مسئولیت تولید واکسن سل (BCG) را در ایران بر عهده داشت. این واکسن که از سال ۱۳۲۶ در انستیتو تولید شد، برای مصون‌سازی میلیون‌ها کودک ایرانی و حتی صادرات به ۲۲ کشور جهان مورد استفاده قرار گرفت.

مدیریت تولید واکسن وبا: دکتر پورمند در دوران مدیریت خود بر بخش میکروب‌شناسی، نقش کلیدی در تولید انبوه واکسن وبا برای مهار همه‌گیری‌های منطقه ایفا کرد. در سال ۱۹۷۰، انستیتو پاستور ایران موفق به تولید ۲۳ میلیون دوز واکسن وبا شد که بخش بزرگی از آن به کشورهای همسایه ارسال گردید .

– دکتر آذر اندامی (۱۳۶۳–۱۳۰۵): بانوی کاشف واکسن التور

دکتر آذر اندامی یکی از زنان تاثیرگذار در تاریخ پزشکی ایران است که تحقیقاتش جان هزاران نفر را نجات داد .

تولید اولین واکسن التور: در سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۴۰، بیماری اسهال وخیمی شبیه وبا به نام “التور” در ایران و بسیاری از کشورها همه‌گیر شده بود. دکتر اندامی موفق به ساخت واکسنی مؤثر برای مقابله با این بیماری شد. این واکسن در انستیتو پاستور ایران به تولید انبوه رسید و نه تنها ایران، بلکه کشورهای همسایه را نیز در برابر این اپیدمی محافظت کرد .

ثبت در کیهان: به پاس این دستاورد بزرگ، نام او بر روی یکی از دهانه‌های سیاره زهره (Venus) توسط اتحادیه بین‌المللی نجوم (IAU) ثبت شده است.

– دکتر ابوالقاسم بهرامی (۱۳۲۹–۱۲۷۳): اولین مدیر ایرانی انستیتو

دکتر ابوالقاسم بهرامی از نسل اولیه دانشمندان انستیتو بود که در استقلال و توسعه آن نقشی اساسی داشت.

اولین مدیر ایرانی: او دو دوره (۱۳۰۴–۱۳۰۵ و ۱۳۱۶–۱۳۲۵) به عنوان سرپرست و مدیر انستیتو پاستور ایران فعالیت کرد و عملاً اولین مدیر ایرانی این موسسه به شمار می‌رود .

بنیان‌گذاری بخش هاری: یکی از مهمترین ماموریت‌های او، سفر به پاریس و آوردن دستگاه‌ها و واکسن ضدهاری به ایران بود. او به همراه دکتر مسنار (Joseph Mésnard)، بخش هاری انستیتو را تاسیس کرد .

مدیریت در بحران: او در دوران پرآشوب جنگ جهانی دوم مدیریت انستیتو را بر عهده داشت و با وجود قحطی و اشغال کشور، چرخ‌های تولید واکسن و خدمات بهداشتی را متوقف نکرد .

دیگر دانشمندان و همکاران برجسته

در کنار این بزرگان، دانشمندان و تکنسین‌های ایرانی دیگری نیز نقشی حیاتی ایفا کردند:

تیم تحقیقات طاعون: دکتر یونس کریمی در تحقیقات طاعون تنها نبود. تیمی از متخصصان ایرانی شامل: منصور شمسا، عبدالله حبیبی، محمود بهمنیار، میرزاآقا افتخاری، عبدالرحمان فرهنگ آزاد، بیژن سیدیان و هوشنگ مجد تیموری در مرکز تحقیقاتی آقانلو (همدان) حضور داشتند که این مرکز را به یکی از معروف‌ترین مراجع طاعون در جهان تبدیل کردند.

– دکتر مهدی قدسی: استاد و همکار دکتر پورمند در تولید واکسن سل (BCG) .

– دکتر سیما رفاتی و یاسمن تسلیمی: پژوهشگران معاصر در زمینه لیشمانیوز که روش‌های نوین تشخیص غیرتهاجمی برای این بیماری ارائه داده‌اند.

پروفسور احسان مصطفوی مدیر در حال حاضر این مؤسسه علمی ایران است و انستیتو پاستور چند شعبه در شهرهای کرج، آمل و همدان دارد.

میراث علمی این دانشمندان نشان می‌دهد که انستیتو پاستور ایران نه تنها یک موسسه وارداتی از فرانسه، بلکه یک نهاد علمی بالنده و مستقل بود که با تکیه بر دانش و تلاش متخصصان ایرانی، به قطب بی‌بدیل سلامت در منطقه تبدیل شد. از کشف “طاعون لانه‌ای” توسط دکتر کریمی تا واکسن “التور” دکتر اندامی. این دستاوردها همچنان در تاریخ پزشکی ایران می‌درخشند.
————-

پی‌نوشت:

در تهیه این یادداشت از وبگاه‌ ویکی‌پدیا و چند وبگاه دیگر استفاده کردم. متأسفانه بعضی از لینک‌ها به دلیل قطعی اینترنت در ایران قابل دسترسی نیست.