آنجا که باغ آغاز میشود
تأملی بر هویت، رهایی و معنای باغ در رمان زنان بدون مردان – شهرنوش پارسیپور
پیشگفتار
این جستار حاصل تأملی است بر رمان زنان بدون مردان شهرنوش پارسیپور؛ رمانی که فراتر از روایت زندگی چند زن، پرسشی عمیق درباره هویت، رهایی و جستوجوی خویشتن پیش روی خواننده میگذارد.
این نوشته را با یاد و احترام به گفتوگویی آغاز میکنم که در یک هفته در شهر استاوانگر نروژ شکل گرفت؛ زمانی که شهرنوش پارسیپور میهمان من بود و فرصت یافتیم درباره ادبیات، انسان، زنان، آزادی و نقش داستان در شناخت جهان و خویشتن سخن بگوییم. آن گفتوگوها، که میان خاطره و اندیشه در رفتوآمد بود، انگیزهای شد برای بازخوانی این رمان و نگریستن دوباره به باغ، زنان و جستوجوی رهایی در جهان ادبی پارسیپور.
این مقاله تقدیم میشود به آن روزهای گفتوگو، اندیشه و دوستی که در استاوانگر، نروژ شکل گرفت.
***
امکان دوباره یافتن خویشتن
رمانهای ماندگار، تنها با داستانی که روایت میکنند در ذهن نمیمانند؛ آنچه بیش از همه آنان را ماندگار میکند، پرسشی است که در جان خواننده باقی میگذارند. داستان ممکن است پس از سالها جزئیات خود را از دست بدهد، اما پرسشی که یک اثر بزرگ پیش روی انسان میگذارد، همچنان زنده میماند.
زنان بدون مردان نوشته شهرنوش پارسیپور از همین دسته آثار است. رمانی که در ظاهر، داستان زندگی چند زن است؛ زنانی با گذشتهها، زخمها، خواستهها و سرنوشتهای متفاوت. اما در لایهای عمیقتر، روایت جستوجوی انسان برای یافتن هویتی است که پیش از نگاه دیگران وجود داشته است.
در مرکز این جستوجو، باغی قرار دارد؛ باغی که شاید در نگاه نخست تنها مکانی برای گرد آمدن شخصیتها باشد، اما هرچه در متن پیش میرویم، روشنتر میشود که باغ چیزی فراتر از یک مکان است. باغ، فضای میان گذشته و آینده است؛ جایی میان زخم و درمان، میان اسارت و آزادی. شاید بتوان گفت باغ، یکی از شخصیتهای اصلی رمان است؛ زیرا بدون آن، سرگذشت این زنان تنها مجموعهای از زندگیهای جداگانه باقی میماند، اما باغ است که این روایتهای پراکنده را به یک پرسش مشترک پیوند میدهد.
این پرسش چیست؟
“پرسش از امکان دوباره یافتن خویشتن.“
زنان رمان، هر یک به شکلی، از جهانی میآیند که هویت آنان را پیشاپیش تعریف کرده است. آنان نه فقط با محدودیتهای بیرونی، بلکه با تصویرهایی روبهرو هستند که دیگران از آنان ساختهاند. جامعه، خانواده، سنت و روابط انسانی، هر کدام نقشی بر دوش آنان گذاشتهاند؛ نقشی که گاه آنقدر سنگین شده است که فردیت آنان را در خود پنهان کرده است.
باغ، نخستین جایی است که این زنان میتوانند برای لحظهای از این نقشها فاصله بگیرند.
اما این فاصله گرفتن به معنای فراموش کردن گذشته نیست. یکی از ظرافتهای مهم رمان همین است که پارسیپور باغ را بهشت موعود تصویر نمیکند. ورود به باغ، زخمها را پاک نمیکند، خاطرات را از میان نمیبرد و انسانها را ناگهان به موجوداتی تازه تبدیل نمیکند. باغ تنها فرصتی فراهم میکند تا شخصیتها بتوانند گذشته خود را از فاصلهای تازه ببینند.
از همین جاست که معنای باغ در این رمان از باغهای آشنای ادبیات کلاسیک فارسی فاصله میگیرد. در سنت ادبی ایران، باغ اغلب تصویری از آرامش، زیبایی و هماهنگی است؛ جایی که آشفتگی جهان بیرون در نظمی دلخواه آرام میگیرد. اما باغ پارسیپور چنین وعدهای نمیدهد. این باغ، نه پایان رنج، بلکه آغاز آگاهی است.
انسان در باغ، نه از جهان جدا میشود و نه از گذشته خود میگریزد؛ بلکه برای نخستین بار فرصت پیدا میکند با خویشتن روبهرو شود.
شاید از همین منظر بتوان عنوان رمان را نیز دوباره خواند: زنان بدون مردان. در نگاه نخست، این عنوان ممکن است چنین به نظر برسد که رمان درباره جهانی است که مردان از آن حذف شدهاند. اما هرچه بیشتر در متن پیش میرویم، روشن میشود که مسئله اصلی، نبودن مردان نیست. مردان حتی در غیبت خود نیز در زندگی این زنان حضور دارند؛ در خاطراتشان، در ترسهایشان، در تجربههای تلخ و شیرینشان و در تصویری که از خود ساختهاند.
«بدون مردان» را باید نه به معنای حذف دیگری، بلکه به معنای لحظهای دانست که انسان میکوشد خود را جدا از تعریفهایی که دیگران بر او تحمیل کردهاند، بشناسد.
از این منظر، رمان درباره جدایی زن از مرد نیست؛ درباره جدایی انسان از تصویری است که دیگران برای او ساختهاند.
این همان نقطهای است که باغ اهمیت پیدا میکند. باغ، مکانی است که در آن، این امکان هرچند کوتاه فراهم میشود: امکان اینکه انسان پیش از آنکه دختر، همسر، مادر، متعلق به کسی یا موضوع قضاوت دیگری باشد، فقط یک انسان باشد.
اما پارسیپور در این مسیر نیز سادهانگار نیست. او آزادی را با گریز اشتباه نمیگیرد. باغ پناهگاهی موقت است، نه جایگزینی برای جهان. انسان نمیتواند برای همیشه در باغ بماند؛ همانگونه که نمیتواند برای همیشه از زندگی بیرون فاصله بگیرد.
ارزش باغ در همین موقتی بودن آن است.
باغ لحظهای است برای مکث؛ لحظهای که انسان میتواند پیش از بازگشت به جهان، خود را دوباره ببیند.
و شاید همین ویژگی است که زنان بدون مردان را از یک داستان صرف درباره سرنوشت چند زن فراتر میبرد. رمان، در نهایت، درباره پرسشی انسانی است: آیا انسان میتواند از تصویری که دیگران از او ساختهاند عبور کند و به خویشتن نزدیک شود؟
پاسخ این پرسش در رمان نه با یک حکم قطعی، بلکه با تصویر باغ، زنان و راههای متفاوت آنان برای رهایی داده میشود.
سکوت باغ؛ لحظه رویارویی با خویشتن
اگر باغ در زنان بدون مردان تنها مکانی برای دور شدن از شهر بود، معنای آن چندان فراتر از یک پناهگاه موقت نمیرفت. اما باغ پارسیپور چنین جایگاهی ندارد. اهمیت باغ نه در فاصلهای است که با جهان بیرون ایجاد میکند، بلکه در سکوتی است که امکان شنیدن صدای درون را فراهم میسازد.
این سکوت، خاموشی نیست؛ نوعی حضور است.
در شهر، انسان همواره در معرض صداهای بیرونی است. دیگران درباره او سخن میگویند، برایش نقش تعیین میکنند، از او انتظار دارند و تصویری آماده از هویت او میسازند. انسان در میان این صداها، گاه چنان غرق میشود که صدای خودش را از دست میدهد. زندگی اجتماعی، با همه ضرورتها و ارزشهایش، گاهی چنان بر فرد سایه میاندازد که او فراموش میکند پیش از هر نقش و عنوانی، موجودی مستقل است.
باغ، نخستین فضای رمان است که این امکان را فراهم میکند: امکان شنیدن صدایی که سالها زیر هیاهوی جهان پنهان مانده است.
اما این شنیدن آسان نیست. سکوت، همیشه آرامش نمیآورد؛ گاهی انسان را با چیزهایی روبهرو میکند که سالها از آنها گریخته است. در هیاهوی زندگی، انسان میتواند از خاطرات، زخمها و پرسشهای بیپاسخ خود فاصله بگیرد؛ اما در سکوت، گذشته دوباره بازمیگردد.
به همین دلیل، باغ در رمان پارسیپور مکانی برای فراموشی نیست؛ مکانی برای مواجهه است.
زنانی که وارد باغ میشوند، هر یک گذشتهای را با خود حمل میکنند. آنان با ورود به این فضا، گذشته خود را پشت سر نمیگذارند؛ بلکه برای نخستین بار فرصت پیدا میکنند آن را از فاصلهای تازه ببینند.
زرینکلاه نمونه آشکار این تجربه است. زندگی او سالها زیر سایه نگاه دیگران شکل گرفته است؛ نگاهی که بدن، خواستهها و حتی ارزش وجودی او را تعریف کرده است. آنچه بر او گذشته، تنها مجموعهای از رنجهای شخصی نیست؛ تجربه انسانی است که مالکیت بر خویشتن را از دست داده است.
اما باغ نیز معجزه نمیکند. پارسیپور نمیخواهد نشان دهد که با تغییر مکان، همه زخمها درمان میشوند. زرینکلاه با ورود به باغ ناگهان انسانی تازه نمیشود. گذشته همچنان حضور دارد؛ اما تفاوت در این است که او دیگر تنها در برابر گذشته خود نیست. فضایی یافته است که میتواند آن را ببیند و درباره آن بیندیشد.
همین ویژگی را میتوان در مونس نیز مشاهده کرد. مونس بیش از دیگران با جهان بیرون پیوند دارد. ذهن او همچنان درگیر جامعه، سیاست و اتفاقات زمانه است. حتی باغ نیز نمیتواند او را به انسانی جدا از تاریخ تبدیل کند. این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد پارسیپور آزادی را در بریدن از جهان نمیبیند. در این معنا؛ انسان نمیتواند از زمانه خود بیرون بایستد. حتی آرامترین مکانها نیز گذشته و جهان بیرون را با خود حمل میکنند.
فرخلقا نیز با وجود استقلال ظاهری، با پرسشی مشابه روبهرو است. داشتن امکانات مادی و قدرت انتخاب، الزاماً به معنای یافتن هویت نیست. انسان ممکن است از بسیاری وابستگیهای بیرونی رها شود، اما همچنان در درون خود با تصویرهایی زندگی کند که سالها پیش دیگران ساختهاند.
این همان نقطهای است که باغ اهمیت فلسفی پیدا میکند. باغ، زنان را آزاد نمیکند؛ بلکه شرایطی فراهم میکند که آنان بتوانند معنای آزادی را دوباره تعریف کنند.
در اینجا، آزادی دیگر تنها به معنای رها شدن از یک مانع بیرونی نیست. آزادی، توانایی دیدن خویشتن است؛ توانایی تشخیص دادن آنچه واقعاً از خود انسان سرچشمه گرفته و آنچه دیگران به او تحمیل کردهاند.
شاید به همین دلیل، باغ را نباید یک مقصد دانست. باغ بیشتر شبیه مکثی در مسیر زندگی است؛ لحظهای میان آنچه انسان بوده و آنچه میتواند باشد.
پارسیپور با انتخاب چنین فضایی، از یکی از سادهترین راههای روایت رهایی فاصله میگیرد. او نمیگوید انسان با فرار از جامعه آزاد میشود. اگر چنین بود، باغ میتوانست پایان داستان باشد. اما باغ پایان نیست؛ آغاز پرسشهای تازه است.
انسان پس از باغ باید دوباره به جهان بازگردد. اما اگر این بازگشت با شناختی تازه از خویشتن همراه باشد، دیگر بازگشت به نقطه نخست نیست.
از این منظر، سکوت باغ نه سکوت پایان، بلکه سکوت آغاز است. آغاز لحظهای که انسان برای نخستین بار میتواند از خود بپرسد:
من، جدا از همه نقشهایی که دیگران به من دادهاند، چه کسی هستم؟
و شاید تمام مسیر رمان، در نهایت، جستوجوی پاسخی برای همین پرسش باشد.
باغ؛ از پردیس آرامش تا فضای پرسش
باغ در فرهنگ ایرانی، تنها مجموعهای از درختان، آب و گُل نیست. باغ همواره بیش از یک مکان بوده است؛ تصویری از جهانی که انسان آرزو دارد در آن نظم، زیبایی و آرامش را تجربه کند. شاید به همین دلیل است که باغ، در طول تاریخ ادبیات فارسی، حضوری چنین گسترده و ماندگار دارد.
اما اهمیت باغ در زنان بدون مردان از آنجا آغاز میشود که شهرنوش پارسیپور این تصویر آشنا را تکرار نمیکند؛ آن را تغییر میدهد.
در سنت ادبی گذشته، باغ اغلب جایی است که انسان از آشفتگی جهان بیرون فاصله میگیرد و به نوعی هماهنگی درونی دست پیدا میکند. باغ حافظ، سعدی و بسیاری از شاعران فارسی، فضایی است که در آن زیبایی، عشق و معنا در کنار هم قرار میگیرند. باغ، تصویری از جهانی بهتر است؛ جهانی که در آن، طبیعت و انسان به تعادلی دلخواه میرسند.
اما باغ پارسیپور چنین آرامش کاملی را وعده نمیدهد.
در زنان بدون مردان، باغ نه پایان جستوجو، بلکه آغاز آن است. زنان به باغ نمیآیند تا همه چیز را پشت سر بگذارند؛ آنان میآیند تا با چیزهایی روبهرو شوند که در زندگی روزمره فرصت دیدنشان را نداشتهاند. باغ، پردهای بر واقعیت نمیکشد؛ بلکه پردههایی را کنار میزند که میان انسان و حقیقت خویش قرار گرفتهاند.
از این نظر، باغ پارسیپور تفاوت مهمی با تصویر آرمانی باغ در گذشته دارد. اینجا دیگر باغ، بهشتی جدا از جهان نیست. رنج، خاطره و تنهایی همچنان حضور دارند. تفاوت فقط در این است که انسان در فضایی قرار میگیرد که میتواند این تجربهها را دوباره معنا کند.
به بیان دیگر، باغ در این رمان جای درمان نیست؛ جای شناخت است.
این تغییر معنا، یکی از مهمترین ویژگیهای نگاه پارسیپور است. او از یک نماد سنتی استفاده میکند، اما آن را از معنای تثبیتشدهاش جدا میسازد. باغی که زمانی نشانه رسیدن بود، اکنون به نشانه جستوجو تبدیل میشود.
شاید بتوان گفت پارسیپور، باغ را از «مقصد» به «مسیر» تبدیل میکند.
این تغییر، با تجربه زنان رمان هماهنگ است. آنان به باغ نمیآیند تا هویتی کامل و آماده پیدا کنند. هیچ پاسخ نهایی در انتظار آنان نیست. باغ تنها فضایی فراهم میکند که در آن بتوانند پرسشهای خود را جدیتر مطرح کنند.
و شاید ارزشمندترین ویژگی باغ همین باشد: به انسان پاسخ نمیدهد، بلکه او را وادار به پرسیدن میکند.
در اینجا، باغ به نوعی با مفهوم پناهگاه نیز پیوند میخورد. اما پناهگاه همیشه به معنای فرار نیست. گاهی انسان به مکانی امن نیاز دارد تا بتواند دوباره با جهان روبهرو شود. کودکی که در خانهای امن رشد میکند، برای همیشه در آن خانه نمیماند؛ بلکه از امنیت آن نیرو میگیرد تا وارد جهان شود. باغ پارسیپور نیز چنین نقشی دارد.
این مکان، زنان را برای همیشه از جامعه جدا نمیکند؛ فقط فرصتی کوتاه فراهم میکند تا آنان بتوانند خود را جدا از فشارهای بیرونی تجربه کنند.
از همین منظر، باغ رمان را میتوان فضایی میان طبیعت و انسان دانست. در آن، مرزهای معمول کمی جابهجا میشوند. انسان به طبیعت نزدیکتر میشود و طبیعت، معنایی انسانی پیدا میکند. این پیوند، در شخصیت مهدخت به اوج میرسد؛ زنی که آرزوی درخت شدن دارد و بدینگونه، مرز میان انسان و طبیعت را به پرسشی تازه تبدیل میکند.
اما پیش از رسیدن به مهدخت، باید دریافت که باغ چگونه زمینه چنین دگرگونیای را فراهم میکند.
باغ، نخستین جایی است که شخصیتها میتوانند از تعریفهای آماده فاصله بگیرند. در جهان بیرون، هر کس نام و جایگاهی دارد؛ گذشتهای دارد که او را دنبال میکند و تصویری دارد که دیگران از او ساختهاند. اما در باغ، این تعریفها برای لحظهای سست میشوند.
نه اینکه کاملاً از میان بروند؛ بلکه دیگر تنها حقیقت موجود نیستند.
شاید همین ویژگی است که باغ پارسیپور را به یکی از ماندگارترین عناصر رمان تبدیل میکند. این باغ نه رؤیای فرار از زندگی است و نه تصویری ساده از آزادی. باغ، فضای پیچیدهای است که انسان در آن هم آرامش مییابد و هم با دشوارترین پرسشهای خود روبهرو میشود.
باغ، جایی است که انسان میتواند برای لحظهای از آنچه هست فاصله بگیرد و امکان آنچه میتواند باشد را تصور کند.
و شاید همین فاصله کوتاه، آغاز هر رهایی واقعی باشد.
مهدخت؛ درخت شدن و جستوجوی شکلی دیگر از بودن
در میان شخصیتهای زنان بدون مردان، مهدخت شاید بیش از همه به مرز میان واقعیت و خیال نزدیک میشود. خواسته او در نگاه نخست عجیب و دور از منطق معمول زندگی به نظر میرسد: او میخواهد درخت شود. اما در ادبیات، گاه تصویرهایی که از نظر واقعیت بیرونی ناممکناند، از عمیقترین حقیقتهای انسانی سخن میگویند.
آرزوی مهدخت را نمیتوان صرفاً نوعی گریز از زندگی دانست. او نمیخواهد نابود شود؛ نمیخواهد از جهان محو شود. آنچه او میخواهد، یافتن شکلی دیگر از حضور است؛ حضوری که در آن انسان دیگر اسیر تعریفهایی نباشد که دیگران برایش ساختهاند.
درخت شدن مهدخت، در واقع، پاسخی است به تجربهای طولانی از بیگانگی. او در جهانی زندگی کرده است که انسانها، بهویژه زنان، اغلب از بیرون تعریف میشوند. ارزش آنان با نگاه دیگران سنجیده میشود؛ با نقشهایی که جامعه برایشان تعیین کرده و با انتظاراتی که پیش از آنکه خودشان انتخاب کنند، بر آنان تحمیل شده است.
مهدخت میخواهد از این چرخه بیرون بیاید.
اما راه او با دیگر زنان رمان تفاوت دارد. دیگران تلاش میکنند شکل تازهای از زندگی انسانی را تجربه کنند؛ اما مهدخت از خودِ مفهوم زندگی انسانی پرسش میکند. او نمیپرسد چگونه میتوانم در این جهان جای بهتری پیدا کنم؛ بلکه میپرسد آیا میتوانم به شکلی دیگر وجود داشته باشم؟
پاسخ او در تصویر درخت شکل میگیرد.
درخت، یکی از کهنترین نمادهای حضور و زندگی است. در زمین ریشه دارد، اما رو به آسمان رشد میکند. ثابت است، اما همواره در حال تغییر. ساکت است، اما زندهترین نشانههای طبیعت را در خود دارد. شاید همین دوگانگی است که مهدخت را به سوی آن میکشاند: درخت هم ماندن است و هم حرکت؛ هم وابستگی به زمین است و هم میل به فراتر رفتن.
اما مهمتر از همه، درخت بودن یعنی رهایی از منطق مالکیت.
انسانها در جهان رمان اغلب با مفهوم تعلق تعریف میشوند: متعلق به خانواده، جامعه، رابطه یا نگاه دیگری. اما درخت، بدون آنکه متعلق به کسی باشد، در جهان حضور دارد. زندگی میکند، سایه میدهد و رشد میکند، بیآنکه مجبور باشد خود را برای دیگری توضیح دهد.
شاید مهدخت دقیقاً همین را میخواهد: وجود داشتن، بدون نیاز به تأیید شدن.
از این زاویه، درخت شدن او را باید نوعی اعتراض دانست؛ اما اعتراضی آرام و درونی. او با فریاد از جهان نمیخواهد که تغییر کند؛ بلکه خود را از قواعدی که او را محدود کردهاند، بیرون میکشد.
با این حال، پارسیپور این انتخاب را به شکلی ساده و آرمانی نشان نمیدهد. درخت شدن، اگرچه نوعی رهایی است، نوعی فاصله گرفتن از جهان انسانی نیز هست. درخت آزادی دارد، اما آزادی او مانند آزادی انسان نیست. درخت ریشه دارد، اما حرکت ندارد؛ حضور دارد، اما انتخابهای انسانی ندارد.
همین تناقض است که شخصیت مهدخت را عمیق میکند. او میان دو میل انسانی گرفتار است: میل به تعلق داشتن و میل به رها شدن.
شاید به همین دلیل، مهدخت را نمیتوان فقط نماد فرار دانست. او نماینده پرسشی بنیادیتر است: اگر شیوه معمول زندگی، انسان را از خویشتن دور کند، آیا شکل دیگری از بودن ممکن است؟
پارسیپور پاسخ قطعی نمیدهد. او نمیگوید راه مهدخت درستتر از راه دیگران است. تنها تصویری پیش روی ما میگذارد که ما را وادار میکند درباره معنای انسان بودن دوباره فکر کنیم.
در این میان، رابطه مهدخت با باغ معنای تازهای پیدا میکند. زنان دیگر به باغ وارد میشوند؛ اما مهدخت به بخشی از منطق باغ تبدیل میشود. او دیگر تنها در یک مکان نیست؛ بلکه خود به یکی از نشانههای آن مکان بدل میشود.
اگر باغ، فضایی برای مکث و بازشناسی خویشتن است، مهدخت نتیجه نهایی این مکث است. او به جای یافتن جایگاهی تازه در جهان، شکل دیگری از رابطه با هستی را انتخاب میکند.
از همین رو، درخت شدن مهدخت را نباید پایان یک داستان دانست؛ بلکه باید آن را پرسشی دانست که رمان پیش روی خواننده میگذارد:
آیا انسان همیشه باید در همان قالبی زندگی کند که جهان برای او ساخته است؟
و شاید پاسخ پنهان پارسیپور این باشد که انسان، حتی اگر نتواند جهان را تغییر دهد، میتواند راه دیگری برای بودن خود تصور کند.
گاهی رهایی نه در رفتن، بلکه در یافتن شکلی تازه برای ماندن است.
زنان بدون مردان؛ فراتر از یک غیبت
عنوان یک اثر ادبی گاه مانند دری است که خواننده را به درون جهان آن اثر دعوت میکند. عنوان زنان بدون مردان نیز از همان ابتدا پرسشی در ذهن ایجاد میکند: منظور از «بدون مردان» چیست؟
آیا این عنوان به معنای حذف مردان از زندگی زنان است؟ آیا رمان جهانی را تصویر میکند که در آن، زنان تنها پس از کنار گذاشتن مردان میتوانند به آزادی برسند؟
اگر چنین برداشتی داشته باشیم، معنای عمیقتر اثر را از دست دادهایم.
زیرا مردان در این رمان، حتی در غیابشان، همچنان حضور دارند. آنان در خاطرات زنان، در تجربههای گذشته، در زخمها و حتی در تصویری که زنان از خود ساختهاند، باقی ماندهاند. پارسیپور نمیخواهد جهانی بدون مردان بسازد؛ جهانی که در آن یک گروه جای گروه دیگر را بگیرد. مسئله او چیزی بنیادیتر از این تقابل ساده است.
مسئله، یافتن هویتی است که پیش از هر رابطهای وجود دارد.
در بسیاری از جوامع، هویت انسانها ــ و بهویژه زنان ــ در طول تاریخ با نسبتهای بیرونی تعریف شده است: دخترِ خانوادهای بودن، همسرِ فردی بودن، مادرِ فرزندی بودن یا موضوع نگاه و قضاوت دیگران بودن. این نقشها میتوانند بخشی طبیعی از زندگی باشند، اما هنگامی که تنها راه شناخت یک انسان شوند، فردیت او را محدود میکنند.
زنان رمان پارسیپور، هر یک به شکلی، با همین مسئله روبهرو هستند. آنان تنها از یک شخص یا یک رابطه رنج نمیبرند؛ آنان با جهانی روبهرو هستند که پیش از آنکه فرصت شناخت خویشتن را پیدا کنند، درباره آنان تصمیم گرفته است.
از این منظر، «بدون مردان» بیش از آنکه اشارهای به نبودن یک جنس باشد، اشارهای است به لحظهای که انسان میکوشد بدون واسطه نگاه دیگری، خود را تجربه کند.
این نکته، عنوان رمان را به مفهوم باغ پیوند میدهد. باغ جایی است که زنان برای نخستین بار امکان مییابند از نقشهای تثبیتشده فاصله بگیرند. اما این فاصله گرفتن به معنای انکار گذشته یا نفی رابطه با دیگران نیست. انسان نمیتواند هویت خود را کاملاً بیرون از رابطهها بسازد؛ زیرا بخش مهمی از وجود او در ارتباط با دیگران شکل میگیرد.
مسئله این نیست که دیگری را حذف کنیم؛ مسئله این است که در حضور دیگری، خود را از دست ندهیم.
این نگاه، رمان را از یک خوانش ساده فمینیستی که در آن زنان در برابر مردان قرار میگیرند، فراتر میبرد. پارسیپور ساختاری را نقد میکند که در آن انسانها ــ چه زن و چه مرد ــ گاه به جای زیستن، مجبور به اجرای نقشهایی میشوند که جامعه برای آنان نوشته است.
مردان رمان نیز تنها نماد دشمنی یا مانع نیستند. آنان خود بخشی از همین ساختارند؛ ساختاری که رابطهها را گاه به مالکیت، قدرت و کنترل تبدیل میکند. از این رو، آزادی زنان در این رمان به معنای شکست مردان نیست؛ بلکه به معنای عبور از نظمی است که انسان را از خودش دور میکند.
در این میان، مهدخت جایگاه ویژهای پیدا میکند. او بیش از دیگر شخصیتها میکوشد از این منطق بیرون برود. آرزوی درخت شدن او، در حقیقت، ادامه همان پرسشی است که عنوان رمان مطرح میکند: آیا انسان میتواند بدون آنکه در تعریف دیگری خلاصه شود، وجود داشته باشد؟
پاسخ مهدخت، افراطیترین شکل ممکن را پیدا میکند. او نمیخواهد فقط نقش خود را تغییر دهد؛ میخواهد از اساس شکل دیگری از بودن را تجربه کند.
اما دیگر زنان رمان نیز، هر یک به شیوه خود، در همین مسیر حرکت میکنند. آنان به دنبال زندگیای نیستند که در آن هیچ دیگری وجود نداشته باشد؛ آنان به دنبال لحظهای هستند که بتوانند خود را جدا از سایه دیگران ببینند.
به همین دلیل، عنوان زنان بدون مردان را میتوان عنوانی درباره استقلال وجودی دانست، نه جدایی اجتماعی.
این زنان در پایان، بدون مردان نشدهاند؛ اما تلاش کردهاند بدون آنکه تمام معنای خود را از رابطه با مردان بگیرند، به خویشتن نزدیک شوند.
و شاید راز ماندگاری عنوان رمان نیز همین باشد. پارسیپور با چند واژه ساده، پرسشی بزرگ را مطرح میکند:
آیا انسان میتواند دیگری را دوست بدارد، با دیگری زندگی کند و در عین حال خودش باقی بماند؟
تمام مسیر رمان، از باغ تا درخت شدن مهدخت، پاسخی جستوجوگرانه به همین پرسش است.
بهشت، نه زندان
پس از عبور از سرگذشت زنان رمان، از سکوت باغ و از آرزوی درخت شدن مهدخت، اکنون میتوان دوباره به خود باغ بازگشت؛ به مکانی که همه این تجربهها در آن شکل میگیرند.
باغ در زنان بدون مردان نه بهشت است و نه زندان.
اگر باغ را بهشت بدانیم، معنای پیچیده آن را از دست میدهیم؛ زیرا بهشت جایی است که رنج در آن پایان مییابد، حال آنکه زنان این رمان با ورود به باغ، گذشته خود را پشت سر نمیگذارند. خاطرهها، زخمها و پرسشهای آنان همچنان همراهشان است. باغ قرار نیست گذشته را پاک کند.
و اگر باغ را زندانی تازه بدانیم نیز اشتباه کردهایم؛ زیرا همین مکان محدود، فرصتی فراهم میکند که زنان برای نخستین بار بتوانند خود را خارج از فشارهای همیشگی زندگی روزمره تجربه کنند.
باغ، در میان این دو معنا قرار دارد.
فضایی میان اسارت و آزادی؛ میان گذشته و آینده؛ میان آنچه انسان بوده است و آنچه میتواند بشود.
شاید اهمیت اصلی باغ نیز در همین «میان بودن» آن است. تغییرهای بزرگ زندگی، همیشه در لحظههای قطعی و آشکار اتفاق نمیافتند. گاه انسان در فاصلهای کوتاه میان دو مرحله زندگی، خود را دوباره میشناسد. باغ چنین فاصلهای است؛ مکانی برای مکث پیش از ادامه راه.
زنان رمان با ورود به باغ، ناگهان آزاد نمیشوند. هیچ تحول جادویی همه رنجهای آنان را از بین نمیبرد. اما چیزی تغییر میکند: نگاه آنان به خودشان.
و شاید همین تغییر نگاه، آغاز هر رهایی واقعی باشد.
پارسیپور در اینجا از یکی از سادهترین راههای روایت رهایی فاصله میگیرد. او نمیگوید کافی است انسان از محیط ناسالم دور شود تا همه چیز حل شود. اگر چنین بود، باغ میتوانست پایان داستان باشد. اما باغ پایان نیست؛ مرحلهای است برای رسیدن به شناختی تازه.
انسان سرانجام باید از باغ بیرون بیاید.
این نکته اهمیت بسیاری دارد، زیرا نشان میدهد باغ در این رمان جایگزین زندگی نیست. هیچ انسانی نمیتواند برای همیشه در پناهگاهی امن باقی بماند. زندگی، با همه دشواریهایش، بیرون از دیوارهای باغ ادامه دارد.
اما انسانی که یک بار خودش را شناخته باشد، دیگر همان انسان پیشین نیست.
از همین زاویه، باغ را میتوان شبیه آینهای دانست که شخصیتها در آن چهرهای متفاوت از خود میبینند. آینه چیزی را تغییر نمیدهد؛ فقط آنچه پنهان بوده آشکار میکند.
باغ نیز چنین میکند.
در آن، زنان با بخشهایی از وجود خود روبهرو میشوند که در زندگی پیشین فرصت ظهور نداشته است. یکی با گذشته خود روبهرو میشود، دیگری با میل به آزادی، دیگری با تنهایی و دیگری با آرزوی تبدیل شدن به چیزی فراتر از قالبهای معمول انسانی.
در این میان، مهدخت عمیقترین پیوند را با معنای باغ پیدا میکند. اگر باغ محل گذار از یک شکل زندگی به شکل دیگر است، مهدخت کسی است که این گذار را تا مرز نهایی خود دنبال میکند. او نمیخواهد فقط شرایط زندگیاش تغییر کند؛ میخواهد نسبت خود را با هستی تغییر دهد.
اما حتی انتخاب او نیز بدون تناقض نیست. درخت شدن، هم آزادی است و هم نوعی دور شدن از جهان انسانی. همانگونه که پرواز، هم رهایی است و هم فاصله گرفتن از زمین. پارسیپور این تناقضها را حل نمیکند؛ بلکه آنها را در برابر ما قرار میدهد.
زیرا رهایی انسانی، همیشه پیچیده است.
ما هم به ریشه نیاز داریم و هم به حرکت؛ هم به تعلق و هم به استقلال. شاید انسان دقیقاً در همین کشمکش دائمی تعریف میشود.
از این منظر، باغ در زنان بدون مردان تصویری از خود زندگی است. زندگی نه کاملاً امن است و نه کاملاً بیرحم؛ نه سراسر آزادی است و نه سراسر محدودیت. انسان در میان این دو قطب، لحظههایی پیدا میکند که میتواند خود را دوباره بسازد.
باغ یکی از همین لحظههاست.
مکانی که انسان در آن پنهان نمیشود، بلکه برای دیدن خویشتن آماده میشود.
و شاید معنای نهایی باغ همین باشد:
باغ جایی نیست که انسان برای همیشه در آن بماند؛ جایی است که انسان در آن یاد میگیرد چگونه دوباره به جهان بازگردد.
پایان؛ رهایی، میان ریشه و پرواز
در پایان این سفر، شاید دوباره باید به همان پرسشی بازگردیم که از آغاز همراه رمان بوده است: آیا زنان زنان بدون مردان سرانجام به آزادی میرسند؟
اگر آزادی را رهایی کامل از گذشته، فراموش کردن زخمها یا رسیدن به جهانی بیدرد بدانیم، پاسخ روشن نیست. هیچیک از زنان رمان به چنین نقطهای نمیرسند. باغ نیز چنین وعدهای نمیدهد. این باغ نه سرزمینی بینقص است و نه مکانی که انسان بتواند برای همیشه از دشواریهای زندگی در آن پنهان شود.
اما شاید آزادی، معنایی دیگر داشته باشد.
شاید آزادی، پیش از آنکه تغییر جهان بیرون باشد، تغییر نگاه انسان به خویشتن است. لحظهای که انسان دیگر فقط با معیارهای دیگران خود را نمیسنجد؛ لحظهای که درمییابد پیش از هر نقش، هر رابطه و هر قضاوتی، وجودی مستقل دارد.
تمام مسیر رمان، از ورود زنان به باغ تا آرزوی درخت شدن مهدخت، جستوجوی همین لحظه است.
باغ به آنان پاسخ نهایی نمیدهد؛ اما امکان پرسیدن را فراهم میکند. و شاید مهمترین کار یک مکان، یک اثر هنری یا یک تجربه انسانی همین باشد: اینکه پرسشهای پنهان ما را آشکار کند.
مهدخت با انتخاب درخت شدن، به افراطیترین شکل این جستوجو میرسد. او میخواهد از جهانی که انسان را در قالبهای آماده تعریف میکند، فاصله بگیرد. اما درخت شدن او تنها یک گریز نیست؛ نوعی انتخاب برای یافتن شکلی دیگر از حضور است.
در اینجا، تصویر درخت در برابر تصویری دیگر از ادبیات معاصر فارسی قرار میگیرد: تصویر پرنده.
در شعر فروغ فرخزاد، پرنده و پرواز بارها به نمادی از میل انسان به رهایی تبدیل میشوند. پرواز، حرکت از مرزهای بسته به سوی فضای باز است؛ شکستن دیوارهایی که روح را محدود کردهاند. فروغ به ما یادآوری میکند که گاه ارزش زندگی در خودِ رفتن است، در تلاش برای عبور، حتی اگر پایان راه روشن نباشد.
در جهان پارسیپور، اما، رهایی شکل دیگری پیدا میکند. مهدخت پرواز نمیکند؛ ریشه میدواند. او به جای گسستن از زمین، به زمین بازمیگردد.
در نگاه نخست، این دو تصویر در برابر یکدیگر قرار دارند: پرنده و درخت، آسمان و زمین، حرکت و سکون.
اما شاید در عمق، هر دو یک پرسش را مطرح میکنند.
انسان چگونه میتواند از آنچه او را محدود کرده است، فراتر برود؟
یکی پاسخ را در پرواز مییابد و دیگری در ریشه داشتن. یکی آزادی را در رفتن جستوجو میکند و دیگری در یافتن جای خویش در هستی.
شاید همین تفاوت است که ادبیات را زنده نگه میدارد. هر نویسنده و شاعر، با تصویر و زبان خود، به پرسشی مشترک نزدیک میشود. گاه این پرسش با بالهای پرنده بیان میشود و گاه با ریشههای درخت.
پارسیپور در زنان بدون مردان راه ریشه را انتخاب میکند. او نشان میدهد که انسان همیشه برای رهایی نیازمند دور شدن نیست؛ گاهی باید عمیقتر در خویشتن فرو رود تا امکان تازهای از بودن را پیدا کند.
و شاید راز ماندگاری این رمان نیز همین باشد. این اثر فقط درباره چند زن در یک باغ نیست؛ درباره همه انسانهایی است که در جایی از زندگی خود از خود میپرسند:
آیا من همان چیزی هستم که جهان از من ساخته است، یا میتوانم شکل دیگری از بودن را تجربه کنم؟
باغ پارسیپور در پایان، نه پاسخ است و نه پایان راه. باغ، لحظهای است میان ماندن و رفتن؛ میان ریشه و پرواز.
شاید انسان نیز همیشه در همین فاصله زندگی میکند؛ با ریشههایی که او را به زمین پیوند میدهند و رؤیاهایی که او را به سوی آسمان میخوانند.
و شاید رهایی واقعی، نه در انتخاب یکی از این دو، بلکه در یافتن تعادلی میان آنهاست؛ جایی که انسان بتواند هم ریشه داشته باشد و هم رؤیای پرواز را از یاد نبرد.
- درباره نویسنده:
- از همین نویسنده:
عباس شکری؛ روزنامه نگار، نویسنده، مترجم آزاد پژوهشگر خبرگزاری نروژ و موسس نشر آفتاب در نروژ است. او دارای دکترا در رشتهی «ارتباطات و روزنامه نگاری» است که اینک همکاری خود را با سایت شهرگان آغاز کرده و آثار او همچنین در نسخه چاپی شهرگان نیز منتشر میشود.
