In touch with Diverse Iranian Community

حضور جدی زنان در ادبیات امروز: از خاطرات تاج‌السلطنه تا جوایز ادبی امروز

 جوایز ادبی و آمار آثار منتشر شده هر ساله نشان از این دارد كه زنان بیشتری  به ادبیات رو می‌آورند. روز به روز بر تعداد آثاری از زنان، چه در حوزه ادبیات سرگرم كننده و چه در حوزه‌های جدی‌تر ادبی افزوده می‌شود، زنانی كه در همه حوزه‌های ادبی می‌نویسند: شاعر، نویسنده، مترجم، محقق، منتقد و…

اولین نوشتارهای زنانه، به شكل خاطره نویسی به دست ما رسیده است كه از میان  آنها می‌توان به خاطرات تاج السلطنه اشاره كرد. انتشار نوشتارهای زنانه همگام با انقلاب مشروطه و انتشار نشریه‌های زنان بود كه از آنها می‌توان از صدیقه دولت آبادی و بی‌بی خانم استرآبادی و… نام برد كه بیشتر شهرت بی‌بی‌خانم استرآبادی به خاطر کتاب «معایب الرجال» است که به طنز و در پاسخ به «تادیب‌النسوان» به نگارش درآمده ‌است. او را نخستین زن طنزنویس ایران می‌دانند[۱]. گرچه سیر نوشتار زنان در ایران فراز و فرودهای بسیاری داشته است و عمری شاید كمتر از ۵ دهه داشته باشد. تغییرات اجتماعی و سیاسی دوران های مختلف ایران پس از انقلاب مشروطه و افزایش سطح تحصیلات و آگاهی در زنان موجب شد تا ادبیات و آثار زنان كم‌كم و با آثار كسانی مانند سیمین دانشور، غزاله علیزاده، شهرنوش پارسی پور، منیرو روانی پور، گلی ترقی و… شكلی امروزی و مدرن به خود بگیرد. به گونه ای كه ادبیات زنان در ایران امروز حوزه ای جدی است و حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. شعر زنان نیز از رابعه آغاز و با شاعرانی نظیر فروغ فرخزاد و سیمین بهبهانی به اوج خود رسید و پس از آن در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ و ۸۰ شمسی ایران نسلی از شاعران زن بوجود آمد كه هر كدام تكمیل كننده شاعران نسل پیشین خود بودند و حتی تاثیرگذار در ادبیات دهه خویش.

 از سوی دیگر زنان، بازار كتاب را نیز از آن خود کرده‌اند. در ۱۴ سال گذشته ۴۷ كتاب در زمینه ادبیات داستانی بیش از ۱۰ نوبت چاپ داشته‌اند. در این فهرست، رمان‌های «بامداد خمار»، «چراغ‌ها را من خاموش می‌كنم» و «دالان بهشت» از سه نویسنده زن، پرفروش‌ترین رمان‌های ایرانی در ۱۴ سال اخیر هستند.[۲]

ورود اینترنت نیز یكی از المان‌هایی است كه چنین زنانی را با مسئولیت‌های مادری و… وارد اجتماع كرده و مرزهای شهری و طبقاتی را شكسته است. افزون بر آثار منتشر شده كاغذی، فضای مجازی محیطی را بوجود آورده است كه زنان نیز بتوانند در این فضا قلم بزنند و بسیاری آثار خود را در آن انعكاس بدهند. البته مشكل بتوان آمار دقیقی ارائه و نسبت میان كاربران مرد و زن را  تخمین زد، اما نگاه اجمالی به آثار مجازی نشان از حضور پررنگ زنان در این عرصه را دارد.

 شاید بسیاری افزایش آثار زنان را معلول خانه نشینی و فراغت آن‌ها بدانند. پرداختن به این موضوع مسلماَ بیش از این نوشتار را خواهد طلبید، اما حتی با فرض صحت همین مطلب، ما در سه دهه گذشته شاهد افزایش زنان تحصیلكرده خانه نشین هستیم؛ آن‌هایی كه در اجتماع  جایی بیرون از آشپزخانه برای خود متصور هستند؛ آن‌هایی كه از خستگی‌ها و روزمرگی‌های خود می‌نویسند؛ ‌آن‌هایی كه میزهای آشپزخانه‌شان به میزهای ترجمه و نویسندگی و نقد و پژوهش تبدیل شده است.

افزایش تعداد زنانی كه جوایز ادبی دریافت می‌کنند نشان از جدی تر شدن حضور زنان در عرصه ادبیات است. به عنوان مثال جایزه ادبی مهرگان كه در ۲۹ دیماه  امسال برگزار شد، تمامی برندگان جایزه و نویسندگان آثار “تحسین شده”، زن بودند.  دو زن نیز، جایزه گلشیری را با وجود كثرت كاندیداهای مرد از آن خود كردند.[۳]

حتی «جایزه گام اول» -كه یك جایزه دولتی است – را زنان در بخش شعر و داستان نوجوان از آن خود كردند. و جالب تر آنكه ۶۰% كاندیداهای این جایزه در حوزه‌های مختلف آن زن بودند. به عنوان مثال در بخش شعر بزرگسال از ۱۱ كاندیدا ۸ نفر زن بوده‌اند. [۴] با تمامی موانع موجود، سانسور دولتی، و تبعیض جنسی، هر روز بر عده نویسندگان زن در ایران افزوده می‌شود. در چند سال اخیر پُرفروش‌ترین آثار داستانی، و بالاترین تیراژها، به نویسندگان زن تعلق داشته است و این نشان‌دهنده آن است كه به رغم تبعیض‌ها و مشكلات و موانعی در سر راه زنان قرار دارد، اما آن‌ها  هم‌چنان پابرجا و کوشا می‌نویسند.

از سوی دیگر جوایز زنانه‌ای نظیر «جوایز  پروین اعتصامی» و «شعر زنان خورشید» نیز جهت انعكاس حضور زنان و سهم  آنان در ادبیات مردسالار ایران است. هم‌چنین ویترینی برای نمایش سهم زنان، تاكید بر نقش زنانگی زبان زنانه و…  بوده است. البته جایزه شعر زنان خورشید با تاكید بیشتر بر زنانگی آثار، آن را عرصه ای برای بیشتر به چالش كشیدن شعر زنان تبدیل كرده است.

 جدا از جوایز ادبی كه زنان سهم خود را در آن بیشتر کرده‌اند، ادبیات به شكل ابزاری زنانه در آمده است تا با آن بتوانند نوشتاری زنانه را گسترش دهند. در واقع ادبیات قلمرویی است كه زنان می‌توانند بخشی از سكوت خود را در آن بازتاب دهند. شاید  همان‌طور كه ویرجیینا ولف برای نوشتن كتاب” اتاقی  از آن خود“ می‌گوید «با چنان سرعتی می‌نوشتم که وقتی قلم به دست می‌گرفتم مثل بطری آبی بودم که سر و ته شده باشد. با نهایت سرعتی که می‌توانستم می‌نوشتم؛ بیش از حد سریع، چون حالا برای تصحیح آن نوشته‌ها باید زحمت بکشم، اما این روش به آدم آزادی می‌دهد و اجازه می‌دهد از فکری به فکر دیگر بپرد.» زنان ایران نیز  به دلیل همین سكوتی كه از مادرانشان به ارث برده‌اند اكنون تبدیل به همان بطری آب شده‌اند كه سعی دارند با آزادی بیشتری بنویسند.

پایان سخن اینكه كم نیستند زنانی كه همپای همتایان مرد خود در حوزه ادبیات به فعالیت مشغول هستند و همگام با آن‌ها حضوری چشم‌گیر دارند. گرچه گذشت کمتر از پنج دهه نوشتار زنان در ایران، با فراز و فرودهای بسیاری همراه بوده، اما با تعدد نویسندگان زن امروز و سبك و سیاق متفاوتی كه هر كدام برای نوشتن به كار گرفته‌اند نوع دیگری از ادبیات زنانه را بوجود آورده‌اند كه بسیار متفاوت‌تر از قبل است. در واقع صدای زنان را از تریبون های با شکل‌های متفاوت در ادبیات امروز می‌شنویم.

پی‌نوشت‌ها:
«زنان طناز و نخستین زن طنزنویس ایرانی». عمران صلاحی، وب‌گاه رسمی نشریه گل‌آقا، جمعه ۱۶ تیر ۱۳۸۵.

1.  http://www.golagha.ir/webmags/?ty=5&magid=4&id=506

2. http://adabiat-e-dastani.iricap.com/magentry.asp?id=4653

3. http://www.golshirifoundation.org/award12.htm

4. http://www.ibna.ir/vdcj8ievxuqeiiz.fsfu.html

[مدرسه فمینستی]

1 نظر
  1. Basil نظر کاربری

    Deep thought! Thanks for conntibutirg.

پاسخ دهید

مشاهدهٔ قبل از ارسال

نمایش متن بعد از ارسال