In touch with Diverse Iranian Community

زبان و تجارب زنانه در مجموعه‌ی شعر اعظم بهرامی

0 44

زبان و تجارب زنانه در مجموعه‌ی شعر دکمه‌های لباس من هنوز بسته است اثر اعظم بهرامی

azadeh davachi
آزاده دواچی

 كتو كاتراك یكی از شناخته‌شده‌ترین فمینیست‌های هندی در كتاب سیاست تن زنان: نویسندگان پسااستعماری زن در كشورها جهان سوم بر این باور است كه زنان در كشورهای جهان سوم، نوشتار را انتخاب می‌کنند چرا كه انواع فرم‌های نوشتاری قادر است تا تجارب شخصی زنان را حتی از طریق تن اعترافی در نوشتار منتقل كند، این‌گونه نوشتار قادر است تا سنت‌های مقاومت زنان را بازنماید، این مسئله به خصوص از آنجایی اهمیت دارد كه مبارزه‌ی علنی زنان امکان‌پذیر نباشد. مقاومت از طریق نوشتار به صورت ایهام  ، استعاره، استفاده از مجاز و بازی‌های زبانی شكل می‌گیرد به این ترتیب این زبان قادر است تا حقیقت زندگی و سركوب بسیاری از زنان را به تصویر كشد، این تصاویر ظاهراً حقیقی نیستند و در نتیجه این نوشته‌ها كمتر در معرض خطر سانسور قرار می‌گیرند.

به طور مشابه بسیاری از شاعران زن ایرانی از این زبان بهره برده‌اند، تا از یك سو با زبان به نقد تبعیض‌های رایج علیه زنان بپردازند و از سوی دیگر زبان را به ثبت انواع فرم‌های سركوب زنان در جامعه‌ی ایرانی معطوف  كنند، به این ترتیب جایگاه شعر از یك کلیشه‌ی ساختاری خارج می‌شود و می‌تواند به انواع شگردهای زبان و ارتباط آن‌ها با محیط حقیقی اشاره كند.

اعظم بهرامی در مجموعه‌ی شعر دکمه‌های لباس من هنوز بسته‌اند كه توسط نشر الكترونیكی سه پنج منتشر شده است توانسته است با بهره‌گیری از زبان خاص زنانه بسیاری از کلیشه‌های علیه زنان را در جامعه‌ی  ایرانی نشان دهد، زبان تماماً زنانه به سمت بیان اكثر رویکردهای علیه زنان پیش رفته است و به بخشی از تم اعتراضی شاعر تبدیل شده است، این فرم اعتراضی از همان آغاز كتاب و با تیتر خود را نشان می‌دهد و در نهایت در طول كتاب با استفاده از ساختار مشخص زبان و محتوا پیش می‌رود.

دکمه‌های لباس من هنوز بسته است 

انگشت‌هایی كه گره خورده 

و پلک‌هایی كه تخم گذاشته 

         در بخش بلندی از شب (صفحه‌ی ۵)

شاعر در تلاش است تا با ارائه‌ی فرم جدیدی از كلمات  و ربط آن‌ها به زنانگی تعریف جدیدی از اعتراض علیه مردسالاری ارائه دهد  ، در این شعر روابط ریاضی بیانگر نوع خاصی از این اعتراض هستند، هرچه قدر جملات پیچیده‌تر می‌شوند، بار اعتراضی آن‌ها بیشتر می‌شود، درعین‌حال یك سری از كلمات خاص هستند كه آشنازدایی شده و برای اعتراض شاعر استفاده می‌شوند مثلاً دهان بسته، انگشت‌های گره خورده و یا استفاده از تبر، برای تن.

من بسته به تابعی هستم، در مسیر بیضوی 

با رابطه‌ی طولانی.      با سه‌گانه‌ی مثلثی

لذت ببر.

از این دهان بسته.     و چشمان فر رفته در قاب كوچه

                                 لذت ببر 

و از مشت‌هایی كه گرهش را

به نخ كشیده با آخرین مهره‌های تسبیح

بشمار یك – بشمار دو- بشمار سه 

این دکمه‌های لعنتی      مانده توی مشت‌های من 

و تبر تناوری را   ته كوچه

كه می‌رسم به كلمه ناتمام

نه به فصلی متفاوت (صفحه‌ی ۵)

زاویه‌ی دید شاعر نسبت به مردان نشأت‌گرفته از نگاه انتقادی شاعر به مردان و بازتاب تجربه‌های زندگی او در این جامعه است، با این حال گسترش  این نگاه انتقادی  تا آنجاست كه از کلمه‌هایی مثل مرد و لزج در كنار هم استفاده می‌کند.

این مكانی است برای بالا آوردن لزج مردی

كه فكر می‌کرد تمام آنچه

به او ختم می‌شود مرده است (صفحه‌ی ۵)

 گاهی ادغام و تركیب مخلوطی از کلمه‌ها مثل جغرافیا و باکره نیز برای آشنازدایی به كار می‌رود، جابجایی ترکیب‌های مختلف در شعر مثل كودكان یائسه، درعین‌حال بیان نگاه انتقادی شاعر به مذهب علیه زنان است كه در خلال همین جابجایی‌ها شكل می‌گیرد و در واقع زبان شعر را متفاوت می‌کند.  گرچه در بعضی سطرها این تركیب كلمات نمی‌تواند در رساندن معنای  مورد نظر شاعر به مخاطب موفق باشد. در همین شعر استفاده از كلماتی مثل تسبیح رساله، دعا كردن، علم‌های حضرت عباس كه هر کدام  دلالت بر تم مذهبی در جامعه درونی ایرانی دارند. شاعر در واقع با استفاده از این كلمات و آرایش آن‌ها در شعر به نوعی علیه  بافت مذهبی و سنتی ایران اعتراض كرده است.

جغرافیای دختران باكره 

كه به درختان سنگ دخیل می‌بندند 

مردان عقیم آبشان می‌دهند

كودكان یائسه می‌رویند 

قطب نمایی سمت

سنج و دمام

سمت علم‌های حضرت عباس

گره‌های سبز، بخت‌های سفید (صفحه‌ی٧)

عناصر زنانه در شعر بسیار قوی هستند و به نوعی قادرند تا اعتراض شاعر به عنوان زن را به تمام پدیده‌های اجتماعی نشان دهند. از آنجایی كه قوانین مذهبی در ایران همیشه علیه زنان عمل كرده است، در این شعر می‌بینیم كه شاعر به نوعی علیه  این کلیشه‌ها اعتراض می‌کند؛ ذهنیت انتقادی شاعر بیشتر حول مسائل مذهبی سیاسی می‌گردد و در واقع ادغامی از این دو تم است.

و دو روز می‌گذرد، دو سال،

و توی هی مادر صلوات می‌فرستی، كه من چه بشود؟ 

كه به كدام دختر باكره میله‌ای فرو رود

و از مغز باکره‌اش بزند بیرون

و تجاوز جویده شود به عرف معمول لقمه‌های نان، 

صلوات‌هایت مادر كم است 

به تمام این غریب  دوستانم نمی‌رسد (صفحه‌ی ٩)

اعظم بهرامی
اعظم بهرامی

در بعضی از سطرها اعتراض شاعر به رویكردهای سیاسی با استفاده‌ی مشخص از لغاتی است كه معنایشان در شعر همان معنا را در جهان حقیقی دارد، شاعر در این حالت به صورت مفهومی از یك رویكرد خاص آشنازدایی می‌کند اما نکته‌ی مهم استفاده‌ی چندمنظوره از یك رویداد خاص است، مثلاً  در این شعر تشویش اذهان عمومی و لغات، صرف شدن و زمان كه هر كدام قادرند در عمق و در سطح با یكدیگر ارتباط معنایی برقرار كنند.

و لغات 

بهای کدام تشویش اذهان عمومی را می‌پردازند 

بگذار برود     بگذار بروند    بگذارید

هر که می‌خواهد صرف شود 

بشود

این التزام ماضی فعلی ماست 

به زمانی كه از دست رفته

و

هیچ حتی و اما و ضمیری (صفحه‌ی ١٢)

یكی دیگر از رویكردهای شاعر اعتراض به جغرافیای خاص و بازتاب آن در شعر است؛ مثلاً استفاده از كلمات بومی، شاعر در این حالت هم با ارتباط با  آن‌ها به یك معنای خاص قادر است تا از این جغرافیا برای نقد سركوب زنانگی‌اش استفاده كند. نکته‌ی قابل تأمل در این سطرها بیان بارز زنانگی است كه به نوعی با هر موقعیت در شعر پیوند خورده است.

خلیج‌فارس پدربزرگ من است 

و صرع داشته همیشه

كف بالا می‌آورد از كودكی من

بالا می‌رود از شن تپه‌ها و عصایش را می‌زند توی سر كارون 

نان میاورد از بلم‌های كوچك 

مادرم شعر می‌خواند به زبان روسی برای قایقرانان ولگا

تا برقصم پا بكوبم كف گاوخونی

وحشی شود گیسوانم از بندر تا الاحمر

دختران عرب سیاه سرمه کشیده‌اند (صفحه‌ی ۱۳)

 آنچه كه قادر است جنسیت را در این شعر مشخص كند استفاده‌ی مشخص از كلماتی است كه بار جنسیتی دارد؛ مثلاً گیسوان. نقد شاعر بیشتر پوشیده در استعاره‌های مشخص از زبان است، مثلاً وقتی از تن صحبت می‌كند و یا انزال زودرس، اشاره‌ی شاعر به این‌گونه كلمات صراف لحن او را معترض ساخته است و به نظر می‌رسد كاركرد روایی آنچنانی  ندارد.

پدیداری رعب‌آوری بر گونه‌های گر گرفته‌ی من

و صدایی كه گوش مرا و دریچه‌ی انزال زودرس تو را 

پاره می‌كند (صفحه‌ی ١٧)

در این شعر نیز استفاده از صفات و ویژگی‌های زنان علیه خود شعر عمل می‌کند، با این حال می‌توان  گفت گاهی شاعر كلمات را از كاركردهای عادی و جنسیتی خودش خارج می‌کند، مثلاً زن تمام نیچه‌های مرده، هرزگی بی جنسیت، تعفن و تن زن، گاهی این كلمات علیه جنسیت زنانه عمل می‌کنند،  اما تلاش شاعر هستند  برای نقد مردسالاری، آشفتگی كلمات نیز این فرصت را به شاعر داده است تا با زبان استعاری و در هم به سمت بیان و نقد واقعیت‌های مردسالاری علیه زنان برود؛ مثلاً شلوارت را هل بده بالا و یا نجیب‌زادگی كه به نوعی ارتباط معنایی و ماهوی میان این دو كلمه وجود دارد.

من زن تمام نیچه‌های مرده در این خیابانم 

دهان به هرزگی بی جنسیت 

به قائده باز می‌شود و شعارهای دیوارنویس تو 

انقلاب می‌کنند

این كفتارها بر لاشه‌ی واژه واژه‌ی من می‌چرخند 

بر این تعفن نزدیك 

و بوی كارتزین می‌دهد 

آسانسور را بكش بالا را هل بده پایین

نجیب‌زادگی اسب‌ها را ورق بزن (صفحه‌ی ١٩)

استفاده‌ی مكرر از كلمات زنانه مثل سینه، تخمدان و حتی ارتباط زنانگی با عناصر طبیعی مثل كاسبرگ، گل و آبستن ببرها، تلاش شاعر برای در سیطره گرفتن زبان شعری و زنانگی است هرچه قدر این زنانگی بیشتر می‌شود قدرت اعتراضی در شعر بالا می‌رود.

تخمدان‌ها

كاسبرگ‌ها

برگ‌ها

گل‌ها و عطر و آشفتگی زنی كه بر طناب، 

شب با فیل‌ها می‌خوابد و از ببرها آبستن است (صفحه‌ی ٢٠)

تلفیق استعاری مثلاً عروس ١٠ ساله و یا صیاد تور كه هر كدام زبانی رمزگونه دارند و در اربتاط با دنیای حقیقی قرار می‌گیرند، اما دراین شعر شاعر به نوعی ازدواج زودهنگام دختران به تصویر می‌کشد و به خوبی می‌توان این اعتراض را در شعر پانزده او دید مثلاً پستان نارس و از بیضه‌ی مردان كه هر دو به نوعی اعتراض به ازدواج زودهنگام و اجباری دختران است.

بر گور كودكان، عروس‌های دریایی 

تورهایی از سنجد و سنبله

و نقل‌های رنگی مشروعیت ١٠ سالگانی،

كه حجله می‌بندندشان عروس‌های دریایی. (صفحه‌ی ٢٢)

وسعت كلمات در شعر زیادند به این ترتیب شاعر تنها از یك فضا بهره نجسته است، بلكه شامل فضاهای مختلفی است كه او از همه‌ی آن‌ها برای بیان رویکردهای زنانه و خاص خودش استفاده كرده است. شاعر درعین‌حال قادر است تا در فضاهای مختلف شعری سفر كند و به این ترتیب به نوعی سنت‌های به ارث رسیده‌ی مردسالاری علیه زنان را ابراز می‌کند، درعین‌حال گاهی به نظر می‌رسد كه شاعر با زنانگی تكرار شده و تكرار كلماتی مثل یائسه، عادت  ماهانه در ورطه‌ی تكرار یك روایت خاص افتاده است، با این حال تكرار این روایت‌ها به نظر ضروری می‌رسند و شاعر را در اعتراض علیه یك ماهیت خاص یاری می‌رسانند.

 می‌رقصم تا صبح 

تا شیشه‌های ۱۵ سالگی‌ام خرد شود 

جلوی سینما بهمن 

تا زن شوم در میدان مادر 

فروغ بزاید در خانه سیاه

و هرزه بچسبد به بندبند شعرم (صفحه‌ی ٣٢)

در پایان می‌توان گفت در كل این مجموعه شاعر با استفاده از لحن اعترافی – اعتراضی و استفاده از فضاهای متفاوت در زبان توانسته است به صورت مشخص به نقد جامعه‌ی مردسالار و کلیشه‌های آن علیه زنان بپردازد، به عبارت دیگر حضور مشخص اندام‌های زنانه و تصویرسازی‌های مكرر شاعر از زن بودن به او این قدرت را بخشیده است تا از سركوب زنان سخن بگوید و رویكردهای زبانی و مفهومی فمینیستی را در اثرش به وضوح به تصویر بكشد. گرچه در بعضی از سطرها شاعر با استفاده‌ی مشخص و متناوب از این كلمات در ورطه‌ی تكرار افتاده است، اما در نهایت می‌توان نقد صریح او را در اغلب سطرها و با فضای زبانی خاص دید.

منابع:

Katrak, Ketu. The politics of female body: post-colonial women writers of the third world. London: Rutgers university press, 2006.

پاسخ دهید

مشاهدهٔ قبل از ارسال

نمایش متن بعد از ارسال