تازه‌ترین‌ها
آشیان / ادبیات / مجموعه پاره‌متن‌های گروتسک (مجموعه شعر)

مجموعه پاره‌متن‌های گروتسک (مجموعه شعر)

هر عصر ادبیات خویش را تولید می­کند، اما نه به این معنا که ادبیات چونان آئینه­ای منعکس کننده­ی واقعیات عصر خویش است، بلکه به معنای کنش­های زبانی و تاثیر تحولات هر عصر بر زبان و ظهور شیوه­ها و ساختارهای زبانی (ادبی، هنری) است.

از آنجا که زبان پدیده­ای پویا، غیر ثابت و همواره در حرکت و نوشدگی است، با گذشت زمان، زبان نیز حرکت می­کند و در این حرکت است که شیوه­های زبانی تازه نیز کشف و ظهور می­کنند.

گروتسگ (Grotesque) اگر چه موجودی افسانه­ایست که ریشه در اسطوره­های یونان باستان دارد، اما تا دو سه قرن اخیر به مثابه یک شیوه­ی خاص زبانی (ادبی و هنری) به آن توجه نشده بود. درحالی که ادبیات گروتسگ به عنوان نوعی نگاه به هستی و هستنده و روابط آنها همواره در طول تاریخ بشر، آگاهانه یا ناآگاهانه در تولیدات زبانی (آثار هنری و ادبی) وجود داشته است.

Hojabr-206x302 مجموعه پاره‌متن‌های گروتسک (مجموعه شعر)
هژبر میرتیموری

در قرن بیستم «ولفگانگ کایزر» نویسنده و منتقد آلمانی در سال 1957 کتابی تحت عنوان «گروتسگ در ادبیات و هنر» آن را به مثابه یک شیوه و گونه زبانی مطرح و توجه جامعه­ی ادبی و هنری را به بطور جدی به آن جلب کرد. از نظر او گروتسک تجلی دنیای پریشان و از خود بیگانه­ی روزگار ما در دو قرن بیست و بیست و یکم است که سال­های زیادی را در جنگ­های عالم­گیر، ویرانی­ها، تحولات، مهاجرت­ها، مدرن شدن­ها و تغییرات عمیق و سرگیجه­آور تکنولوژیکی، اجتماعی، فرهنگی و مانند آن سپری کرده است…»

گروتسگ که در اصل به غول­ها (دیوهای) اسطوره­ای ِانسان­نما گفته می­شود که در غارها زندگی می­کردند، موجودی است با هیبتی هراس­انگیز، مضحک و مشمئز کننده و قیافه­ای با اشکال عجیب و غریب، مسخ شده و تغییر شکل یافته، غیرعادی که چهره­ای انسان نما با اعضایی متضاد، مضحک و مسخره که اندام­هایش هیچ تناسب منطقی با هم ندارند. او جثه و ترکیبی نیمی انسان و نیمی حیوان دارد. موجودی است اهریمنی، هیولایی، ترکیبی اغراق­آمیز از زشتی، زیبایی و طنز. غولی با هیبتی هم ترسناک و درعین حال دیدنی و هراس افکن و هم مجذوب کننده، رفتار گروتسک غیر قابل پیش بینی و غیرعقلانی و غیرقابل اعتماد است. ساختاری است كه تركيبی از افكار متضاد را در خود نهفته دارد.

 بعضی منابع گروتسك را سبكی هنری، ادبی دانسته­اند كه دارای ويژگی­هایی مانند «عناصرِ شگرف، اغراق­آمیز، اروتیک، ترسناك، كمیک و طنزآميز است» از این رو گروتسک امروزه دیگر برای ما تنها آن معنا و مفهوم اسطوره­ای (دیو ها و هیولاها) را ندارد، بلکه بعنوان یک بینش و رویکرد یا وضعیت، موقعیت و حالت در زندگی و رفتار فردی یا جمعی بشر و جامعه، از همه مهم­تر به عنوان یک سبک و روش ادبی و هنری نیز می­تواند باشد.

«باختین» تعریفی از گروتسک را از کتاب رئالیسم رنسانس می­آورد و آن را تعریفی ممتاز می نامد: «در گروتسک زندگی در همه درجات آن پیش می­رود، از نازل­ترین، راکدترین و بدوی­ترین تا عالی­ترین، پرجُنب و جوش­ترین و معنوی­ترین درجات آن. این حلقه متنوع اشکال گوناگون شاهدی است بر یکه بودن و یگانگی­شان. گروتسک همه چیز را گرد هم جمع می­کند و آشتی می­دهد، عناصری را که طرد شده­اند دور یکدیگر گرد می­آورد و همه­ی مفاهیم متداول را رد می­کند. گروتسک در هنر با مبحث پارادوکس در منطق مرتبط است. در نگاه نخست، گروتسک صرفن شوخ و سرگرم کننده است. اما واقعیت این است که ظرفیت­های عظیمی دارد».

« رابرت سی. اونز» نیز با عنوان «عناصر گروتسک در مسخ کافکا» به این اشاره دارد که رسیدن به مفهوم دقیق گروتسک به مثابه یک پدیده و یک جریان هنری، امری دشوار است. او از قول «جفری هارپم» می­آورد که «گروتسک لغزنده­ترین مقوله زیبائی شناسی است. گروتسک یعنی: «خنده، حیرت، دلهره، یا تنفر».

اگر چه هرگز نمی­توان تعریفی روشن، دقیق و قطعی از گروتسک به دست داد و درحقیقت گروتسک یعنی همان پدیده غیر یک­دست و غیر ثابتی که در هر مورد متفاوت است از این رو غیر قابل تعریف است. گروتسک دقیقن نقطه مقابل پدیده­های قابل تعریف است، اما با این اوصاف، وقوع تحولات هول­انگیز و هراس­آورِ دوران کنونی ما نیزکه با سیاست­های افراطی و خشونت­گرایی قدرت­ها، برخوردهای نظامی، اجتماعی، قومی گروهی و فردی در عریان­ترین و قهرآمیزترین شکل آن که در دو سه دهه­ی اخیر شاهد آن هستیم و ظهور پدیده­ها و گروه­های کشتاری مانند داعش، طالبان، القاعده و… وقوع حوادث و ظهور گروه­ها و دستجات فاشیستی و نژادپرستانه در کنار کمک­های بشر دوستانه مردمی، ماشین­های جنگی و غرش جنگ افزارهای کشتار جمعی. ترور و نا امنی اقتصادی و اجتماعی، فرار و مهاجرت و آوارگی ملت­ها، سیل مهاجرت و خودکشی و دگرکشی و افزایش تنهایی، بحران هویت و از هم گیسختگی نظام­های اجتماعی، خانواده و سنت­ها در کنار تولیدات فرا مُدرن صنعتی و تکنولوژیکی (الکترونیک­) و فوران زیبایی شناسانه­ی تولیدات هنری و ادبی. موج رو به افزایش زیبایی­گرایی، نمایش زیبایی و زیبا نمائی­ها، مسخرگی و کاریکاتور نمایی­های طنزآمیز تصویری، شیوع اروتیسیم و افزایش میل به آن در کنار آمار رو به افزایش تنهایی، بصورت فردی و گروهی. گسترش علم و دانش فضائی در کنار افت میزان مطالعه و دانش عمومی و انعکاس روزمره همه­ی این تحولات همراه با رخدادها و حوادث نابه هنجار و هولناک روزانه در زندگی فردی ما، تعریف دیگری نمی توان از آن بدست داد جز این که جهان در پروسه­ی تکامل اجتماعی در این عصر پسامدرن به عصر گروتسک رسیده است و ما اکنون در دوران نا به هنجار گروتسک زندگی می­کنیم و بدون شک این تحولات گروتسک نه تنها بر روند هستی، زندگی اجتماعی، روح و روان، علاقمندی، دلبستگی­ها، امید و یاس، شادی و غم و احساس انسان امروز که بر هنر و ادبیات نیز تاثیر جدی داشته است.

و اما منظور از گروتسک در ادبیات نه به لحاظ موضوعی و یا طرح و پرداختن به موضوعات گروتسک، بلکه به لحاظ ساختار ادبی و زبانی (کارکردها و ویژگی های زبانی) گروتسک است. یا به زبان دیگر (بوطیقای گروتسک). اگر گروتسک را به عنوان یک شیوه و گونه­ی زبانی در عرصه­ی سخن بشناسیم. بدون شک به وِیژگی­ها و کارکردهای زبانی آن نیز توجه خواهیم نمود.

گروتسگ برای گفتن نیست بلکه به گفتن وا می­دارد. در یک اثر گروتسک هم به لحاظ زبانی و هم موضوعی و روائی یک­دستی وجود ندارد و اصولن گروتسک یعنی عبور از یکدستی در زبان تثبیت شده،  عبور از موقعیت­ها و واقعیت­های موجود زبانی آشنا، کشف و تولید موقعیت و واقعیت­های تازه زبانی. در گروتسک هر قطعه با قطعات دیگر متن و نوشتار بی ارتباط و غیر وابسته است. گروتسک از هیچ منطقی پیروی نمی­کند. گروتسک متن یا پاره متنی است که نه با کلمات بلکه با کاربُرد آنها نوشته می­شود. گروتسک به هیچ پرسشی پاسخ نمی­دهد بلکه به پرسیدن وامی­دارد. گروتسک به دنبال کشف حقیقت نیست. بلکه حکیمانه به جستجوی حقایق متکثر وامی­دارد. گروتسک متن یا پاره متنی است که مخاطب آنرا تکمیل می­کند. گروتسگ درپی انتقال هیچ پیام و یا معنای مشخص و نهائی به مخاطبش نیست، اما بی­معنایی هم نیست. گروتسک معنایش را هر مخاطب آن برحسب دانش، سن، جنسیت، تجربه، زمان، مکان آن به طور متفاوت، متغیر و متکثر تولید می­کند. گروتسک یعنی عبوری اندیشمندانه و حکیمانه از عقلانیت، تقدس گرائی و سیری است درحوزه­ی نسبیت. گروتسک چیدمانی است که در آن تناقض­ها و تفاوت­هاست، به همنشینی مسالمت­آمیز رسیده و به یاری هم شتافته­اند. گروتسک، تصویری خلاقانه است که در آن زشتی در کنار زیبایی بها و ارزش می­یابد. گروتسک یعنی متنی باز که از هر سطر آن می­توان شروع و یا در هر سطر آن متوقف شد. به زبان دیگر جملات، سطرها، قطعه­ها درعین همنشینی در کلیت متن از استقلال وجودی برخوردارند. جدا کردن جمله، سطر یا قطعه صدمه­ای نه به او می­زند و نه به کلیت متن. گروتسک تصویرخلاقانه رویاروئی تنهایی انسان با هیولای جهان و هویت منفرد بشر در زمانه اکنون است.

مجموعه پاره متن های گروتسک توسط نشر دنا – روتردام منتشر و در سومین سال از نمایشگاه بدون سانسور برای علاقمندان ارائه می شود.

 دن هاخ (لاهه)

 

درباره هژبر میرتیموری

هژبر میرتیموری

پیشنهاد خوانش

پنج گروتسک از هژبر میرتیموری

شعر قابل ترجمه نیست لطفن دست نگه دارید

اصولن در زبان هرحرف مانند نت موسیقی صدایی(کوتاه، بلند، کشیده)است. وقتی باحروف دیگر هم‌نشین می‌شود …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *